Η εμπρόσθια όψη του πιστοποιητικού αγοραπωλησίας της οικίας στην συνοικία του Αγίου Νικολάου

Αχιλλέας Χατζηκωνσταντίνου
Γεωγράφος – Ιστορικός Ερευνητής – Συγγραφέας,
μέλος του ΔΣ της Ένωσης Σμυρναίων

Σε πρόσφατη δημοπρασία τουρκικού οίκου έκανε την εμφάνισή του ένα επίσημο έγγραφο¹, μοναδικό μέχρι στιγμής στο είδος του, το οποίο εκδόθηκε από την Ελληνική Διοίκηση Σμύρνης κατά το κρίσιμο διάστημα της παρουσίας της στη Σμύρνη(21 Μαΐου 1919 - 8 Σεπτεμβρίου 1922). Την απόκτηση του τεκμηρίου από τον γράφοντα ακολούθησε η «αποκωδικοποίηση» του περιεχομένου του, ενώ παράλληλα, μέσω των πληροφοριών που παρείχε και με την έρευνα να βρίσκεται ακόμα σε πρώιμο στάδιο, έγινε μία απόπειρα κατανόησης της λειτουργίας της Υπηρεσίας που το εξέδωσε, δηλαδή της Δ/νσης Κτηματολογίου Σμύρνης.

Η οργάνωση της Ύπατης Αρμοστείας στη Σμύρνη

Η άφιξη του σταλμένου από τον Ελευθέριο Βενιζέλο στη Σμύρνη, Αριστείδη Στεργιάδη, στις 8/21 Μαΐου 1919², έξι μόλις ημέρες μετά την απόβαση του Ελληνικού Εκστρατευτικού Σώματος στην πόλη, σηματοδοτεί την έναρξη λειτουργίας της Ύπατης Αρμοστείας. Πρόκειται για τον πολιτικό φορέα που διοίκησε τη Σμύρνη και την ευρύτερη Ζώνη Κατοχής στα εδάφη της Δυτικής Μικράς Ασίας, κατ’ εντολή των Συμμάχων νικητών του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου. Η περίοδος «συγκατοίκησης» του Στεργιάδη με τον Τούρκο «καμπούρη» βαλή³ AhmetIzzetBey, έληξε στις 5 Ιανουαρίου 1920, έπειτα από τον αιφνίδιο θάνατο του τελευταίου από καρδιακή προσβολή. Το γεγονός αυτό έμελλε να επιταχύνει τις εξελίξεις που οδήγησαν στην αναβάθμιση του Ύπατου Αρμοστή Αριστείδη Στεργιάδη σε επικεφαλής της Ελληνικής Διοίκησης Σμύρνης, μετατρέποντας παράλληλα τους διαδόχους τού άτυχου βαλή σε τυπικούς μόνο κατόχους του υψηλού αξιώματος. Πράγματι, η επίσημη αναγνώριση του ελληνικού καθεστώτος ήρθε με την υπογραφή του πρωτοκόλλου παραλαβής και παράδοσης της Σμύρνης στις 30 Ιουλίου/12 Αυγούστου 1920⁴, δύο ημέρες μετά την υπογραφή της Συνθήκης των Σεβρών.

Την κατάλυση των τουρκικών Αρχών ακολούθησε η νέα οργανωτική δομή της Διοίκησης, η οποία εν πολλοίς θύμιζε αυτή μίας κυβέρνησης, της οποίας οι αρμοδιότητες των «υπουργείων» ήταν διαμοιρασμένες σε μία Γενική Γραμματεία και εννέα Διευθύνσεις. Εντύπωση ωστόσο προκαλεί το γεγονός ότι το αναλυτικό οργανωτικό σχήμα που παραθέτει ο Μιχαήλ Ροδάς, ο οποίος διατέλεσε διευθυντής του Γραφείου Τύπου του Στεργιάδη, δεν περιλαμβάνει Δ/νση Κτηματολογίου⁵. Για να δοθεί μία ασφαλής εξήγηση πρέπει να συνεκτιμηθούν δύο στοιχεία: α) η συμπερίληψη στον Ελληνικό Οδηγό 1920 του Γ. Ν. Μιχαήλ⁶ του Κτηματολογίου (Δεφτέρ χακανή) όχι ως ανήκον στην Ύπατη Αρμοστεία αλλά στα Διοικητικά Γραφεία της Νομαρχίας που στεγάζονταν εντός του Διοικητηρίου και μάλιστα με μουσουλμάνο διευθυντή (Χαϊρή βέης) και αρχιγραμματέα (Χαδή εφέντη) και β) ο μικρός αριθμός νέων πιστοποιητικών που πρόλαβε να εκδώσει έως το Σεπτέμβριο του 1922. Εικάζουμε λοιπόν ότι η εν λόγω Υπηρεσία διατήρησε για αρκετό διάστημα μετά την έλευση των ελληνικών Αρχών το υφιστάμενο οθωμανικό της όνομα, καθώς επίσης τους επικεφαλής και το αντικείμενό της, πλήρως ενσωματωμένη ωστόσο στην Ελληνική Διοίκηση Σμύρνης. Σε αυτό το συμπέρασμα οδηγεί και με τη γενικότερη τακτική του Στεργιάδη από την πρώτη ημέρα ανάληψης των καθηκόντων του, ο οποίος επιθυμούσε διακαώς την απρόσκοπτη, αμερόληπτη και αδιάλειπτη λειτουργία της Διοίκησης, τουλάχιστον έως ότου το πολιτειακό ζήτημα της περιοχής ευθύνης του λυνόταν με οριστικό τρόπο, πάντα σύμφωνα με τις προβλέψεις της Συνθήκης των Σεβρών περί δημοψηφίσματος του τοπικού πληθυσμού, μετά από την παρέλευση πέντε ετών.

Πιστοποιητικόν Προσωρινόν Περί Ακινήτων

Το υπό εξέταση έγγραφο είναι μία φόρμα υποκίτρινου χρώματος και μεγέθους λίγο μεγαλύτερου από Α4, τα πεδία της οποίας έχουν ελληνικές επικεφαλίδες, αλλά είναι συμπληρωμένα και στα ελληνικά και στα οθωμανικά. Κατόπιν κοπιώδους ερμηνείας της καλλιγραφικής γραφής του συντάκτη, διαπιστώθηκε ότι αναφέρονται τα εξής:

Συνοικία: Αγ. Νικολάου, Τοποθεσία: <κενό>, Οδός: Ζεμχερί, Αρ. κτημ.: 78, Είδος: Μία οικία (γκεζίκιον⁷), Ποσότης: <κενό>, Αξία: Οκτακόσιας λίρας, Είδος βιβλίου: αρ. 27. Ιου. 1922 Μπλεδίζον⁸, Σύνορα: δεξιόθ. οικίας Κιράνιο, <διαγραφή> δεξιόθ. Αναστασίου Κιαρανώ έμπροσθ. δημ. οδός. Πιστοποιείται ότι ο Μαρτιρός Μαρτικιάν του Καλούστ ιδιοκτήτης του ανωτέρου κτήματος επώλησεν αυτό εις τον Καραμπέτ Σπάρταλη του Αντών, οριστικώς.

εφώ εδόθη αυτώ το παρόν πιστοποιητικόν.

Εν Σμύρνη τη 27/6/1922
<δυσανάγνωστη υπογραφή>                      ο Δ/ντης Γιουμνής
<ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΚΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟΥ>

Μερικές γενικές παρατηρήσεις: 103 χρόνια μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, είναι η πρώτη φορά που έρχεται στο φως ένα αντίστοιχο έγγραφο, καθιστώντας έτσι ανεκτίμητη την αξία του ως ιστορικό τεκμήριο. Μολονότι στην επικεφαλίδα δηλώνεται ο προσωρινός χαρακτήρας του πιστοποιητικού, το περιεχόμενό του προδίδει ότι πρόκειται ουσιαστικά για έναν τίτλο ιδιοκτησίας ακίνητης περιουσίας, μιας οικίας, χωρίς δυστυχώς να αναγράφεται κάποιο στοιχείο πέραν του «γκεζίκιον», για την παράλληλη επαγγελματική ή εμπορική χρήση του ακινήτου ή τις ιδιότητες αγοραστή και πωλητή. Ήταν δε εγκεκριμένο από τις Διοικητικές Αρχές της πόλης, εφόσον οι δύο εμπλεκόμενοι, ως Αρμένιοι, υπόκειντο στη δικαιοδοσία τους, ακριβώς όπως και οι υπόλοιποι οθωμανοί υπήκοοι (Έλληνες, Καθολικοί, Διαμαρτυρόμενοι, Εβραίοι και Μουσουλμάνοι). Οι συγκεκριμένοι ανήκουν βέβαια στο χριστιανικό στοιχείο της Σμύρνης, το οποίο μετά τα γεγονότα του Σεπτεμβρίου του 1922 οδηγήθηκαν κατά εκατοντάδες χιλιάδες είτε στην αιχμαλωσία και την εξόντωση είτε στην Έξοδο προς την Ελλάδα. Αυτή η διάκριση, με δεδομένη τη σχεδόν ολοσχερή καταστροφή από τη φωτιά των χριστιανικών συνοικιών της Σμύρνης αλλά και των κτηματολογικών της αρχείων, καθιστά το παρόν έγγραφο τον μόνο μάρτυρα της ύπαρξης επίσημων περιουσιακών δικαιοπρακτικών εγγράφων αυτού του είδους, τα οποία είχαν εκδοθεί κατά την περίοδο της Ελληνικής Κατοχής και Διοίκησης. Η δε αναγραφή του κειμένου αλλά και του κεντρικού στελέχους της σφραγίδας στην επίσημη οθωμανική γλώσσα, επιβεβαιώνει την τυπική αναγνώριση από την Ύπατη Αρμοστεία της επικυριαρχίας του Σουλτάνου και μαζί τη συνέχεια της λειτουργίας της Διοίκησης απέναντι στους υπηκόους του.

Οι λεπτομέρειες των αναγραφόμενων στο Πιστοποιητικό περιλαμβάνουν ένα πλήθος πολύτιμων πληροφοριών. Ξεκινώντας από τη θέση του ακινήτου, αναφέρεται πως βρισκόταν σε μία από τις ανατολικές λαϊκές γειτονιές στις παρυφές της Σμύρνης, τον Άγιο Νικόλαο, η οποία οριοθετούνταν ως εξής: βόρεια από τη συνοικία του Αγίου Τρύφωνα, ανατολικά από τα Μορτάκια και τον Μέλητα ποταμό, νότια από τις γραμμές του σιδηροδρόμου Σμύρνης – Κασαμπά - Αφιόν Καραχισάρ και δυτικά από τη συνοικία της Ευαγγελίστριας. Το άλλο όνομα της συνοικίας ήταν Τσαϊρλή μπαχτσέ, δηλαδή ο κήπος με το ρέμα, παραπέμποντας έτσι στην ειδυλλιακή εικόνα με τους κήπους, τα περιβόλια και τις δροσιές με τα ψηλά δέντρα, την οποία είχε αποκτήσει η περιοχή εξαιτίας της ποτάμας, του παραπόταμου του Μέλη που τη διέρρεε. Η οδός Ζεμχερί ή Ζεμπερή σύμφωνα με τον Ελληνικό Οδηγό 1920⁹, είχε άξονα Α-Δ και βρισκόταν έναν δρόμο βορειότερα από την εκκλησία του Αγίου Νικολάου. Ο χτισμένος το 1884 σε σχέδια του αρχιτέκτονα Ι. Χριστοδούλου ναός, αποτέλεσε το κέντρο μιας ακόμη νεοπαγούς ελληνικής συνοικίας στις παρυφές της Σμύρνης¹⁰, που όμως χαρακτηρίζονταν κυρίως από την εγκατάσταση Αρμενίων, τόσο εκεί όσο και στην ευρύτερη περιοχή.

Άλλωστε τα Ταμπάχανα (=βυρσοδεψεία) και το Haynots, καθαυτό αρμενικές συνοικίες, όπως φανερώνει η ονομασία της δεύτερης, βρίσκονταν σε μικρή απόσταση στα δυτικά. Για τον πωλητή δεν υπάρχει μέχρι στιγμής κάποιο στοιχείο πέραν του ονόματος του Μαρτιρός Μαρτικιάν που να επιτρέπει την ασφαλή του ταύτιση με γνωστό πρόσωπο εκείνης της περιόδου. Αντιθέτως, του επίσης άγνωστου αγοραστή, Καραμπέτ Σπάρταλη, παρουσιάζει ξεχωριστό ενδιαφέρον, καθώς παραπέμπει σε κάποιο γόνο μίας από τις ισχυρότερες οικογένειες της αρμενικής κοινότητας Σμύρνης, που σύμφωνα με τις στατιστικές επισήμως αριθμούσε περίπου 12000 μέλη¹¹ (σ.σ.: αρμενικές πηγές ανεβάζουν τον αριθμό στις 20-25 χιλιάδες, συμπεριλαμβάνοντας όσους αναζήτησαν εδώ ασφάλεια μετά το 1915), ενώ εκπρόσωποί της αναδείχθηκαν σε μεγιστάνες του πλούτου κυρίως μέσω της παραγωγής και εμπορίου ταπήτων, βουλευτές της οθωμανικής βουλής και μεγάλους ευεργέτες της κοινότητάς τους.

Η παρουσία των Σπάρταλη ή Σπαρταλιάν στην πέριξ του Αγίου Νικολάου περιοχή πιστοποιείται εξάλλου από την κατοχή και άλλων ακινήτων, με σημαντικότερο εκείνο στην περιοχή του Μπασμα(χα)νέ, το οποίο πωλήθηκε από τον ταπητουργό Τακβόρ Α. Σπάρταλη στον Αλεξάντερ Μακλάχλαν με σκοπό να στεγάσει το Διεθνές Κολλέγιο (το μετέπειτα Αμερικάνικο Κολλέγιο Σμύρνης)¹². Μία ακόμα ένδειξη της μεγάλης οικονομικής επιφάνειας του αγοραστή παρέχει το ογκώδες ποσό των 800 λιρών που διέθεσε, ιδίως αν το συγκρίνει κανείς με το μέσο ετήσιο εισόδημα ενός ανώτερου διοικητικού υπαλλήλου, το οποίο κατά την τελευταία φάση του Οθωμανικού κράτους δεν υπερέβαινε τις 500 λίρες.

Τέλος, κρίνοντας από τον χρόνο έκδοσης του πιστοποιητικού, τέλη του Ιουνίου 1922, διαπιστώνει κανείς ότι η ζωή στη Σμύρνη συνεχιζόταν κανονικά, χωρίς οι κάτοικοί της να υποπτεύονται το τραγικό τους μέλλον, λίγους μήνες αργότερα. Ο μικρός ωστόσο αύξων αριθμός του εγγράφου, μόλις 78, φανερώνει τη μάλλον μικρή κινητικότητα που επικρατούσε στον κλάδο των ακινήτων για μια πόλη άνω των τριακοσίων χιλιάδων κατοίκων, τουλάχιστον από τότε που ξεκίνησε η καταγραφή και έκδοση πιστοποιητικών από τη Δ/νση Κτηματολογίου, τουλάχιστον με την νέα διοικητική της μορφή.

Μπορεί το διάστημα 1919-1922 να μην ήταν αρκετό για να επιδείξει σημαντικό έργο η εν λόγω Υπηρεσία, όμως η συνολική παρουσία της στη Σμύρνη κάθε άλλο παρά αμελητέα ήταν. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η συμβολή της στην υλοποίηση του πιο φιλόδοξου ίσως οράματος του Στεργιάδη, την ίδρυση του Ιωνικού Πανεπιστημίου Σμύρνης, μέσα από την ικανοποίηση του αιτήματος του Κ. Καραθεοδωρή προς την Ελληνική Διοίκηση Σμύρνης και τον διευθυντή Κτηματολογίου Γιουμνή, για την παραχώρηση δημόσιων και ιδιωτικών ακινήτων με σκοπό τη χωροθέτηση των Σχολών.¹³

Είναι βέβαιο λοιπόν ότι η συνέχιση της έρευνας στις αρχειακές πηγές με αντικείμενο το Κτηματολόγιο Σμύρνης, θα προσθέσει κι άλλα στοιχεία, φωτίζοντας ακόμα περισσότερο τη λειτουργία και τη σημασία του.

Βιβλιογραφία:

Αγγελομάτης Χρήστος, Χρονικόν Μεγάλης Τραγωδίας. Το Έπος της Μικράς Ασίας, Εκδόσεις βιβλιοπωλείον της Εστίας, 2008 (πρώτη έκδοση 1963)
Ελληνικός Οδηγός 1920 Γ.Ν. Μιχαήλ, Κυριέρης – Γιαννόπουλος & Σια, Αθήνα. (ανατύπωση: Η Σμύρνη πριν την καταστροφή, Το Ποντίκι, 1992)
Νοταράς Μ. Ι., Εις την Ιωνίαν, Αιολίαν και Λυδίαν πριν πενήντα χρόνια, Αθήνα 1972
Πατούχα Ελένη Η Μελέτη και Τεκμηρίωση του Αρχείου της Ίδρυσης του Πανεπιστημίου Σμύρνης (1919-1922) ΦΩΣ ΕΞ ΑΝΑΤΟΛΩΝ, Αθήνα 2021
Ροδάς Μιχαήλ Λ., Η Ελλάδα στην Μικρά Ασία (1918-1922). Η Μικρασιατική Καταστροφή, Εκδόσεις Βιβλιοπωλείο Λαβύρινθος, Αθήνα 2019 (πρώτη έκδοση 1950)
Handbuch für Reisende von Karl Baedeker, Konstantinopel, Balkanstaaten, Kleinasien, Archipel, Cypern, Verlag von Karl Baedeker, Leipsig, 1914
MacLachlan Alexander, A Potpourri of Sidelights and Shadows from Turkey, Kingston, Canada 1938
TDV İslâm Ansiklopedisi, τ. 13, İstanbul 1996
1. https://www.pingudumuzayede.com/en/product/10274671/greek-script
2. Η διπλή ημερομηνία αναφέρεται στη διαφορά των 13 ημερών του παλαιού (Ιουλιανού) ημερολογίου που ακολουθούσαν τότε η Ελλάδα και η Οθωμανική αυτοκρατορία, από το νέο (Γρηγοριανό), το οποίο ήταν σε ισχύ στις περισσότερες χώρες του Δυτικού κόσμου.
3. Βαλής = διοικητής του βιλαετίου Αϊδινίου.
4. Χρήστος Αγγελομάτης, Χρονικόν Μεγάλης Τραγωδίας. Το Έπος της Μικράς Ασίας, Εκδόσεις βιβλιοπωλείον της Εστίας, 2008, σσ. 104.
5. Μιχαήλ Λ. Ροδάς, Η Ελλάδα στην Μικρά Ασία. Η Μικρασιατική Καταστροφή, Αθήνα 1950, σσ. 180.
6. Ελληνικός Οδηγός 1920 Γ.Ν. Μιχαήλ, Κυριέρης – Γιαννόπουλος & Σια, Αθήνα. (ανατύπωση: Η Σμύρνη πριν την καταστροφή, Το Ποντίκι, 1992), σσ. 25.
7. Από το τουρκικό gedik, όρος του οθωμανικού δικαίου της ύστερης περιόδου, που αφορά σε μορφή εμπορικού ή επαγγελματικού δικαιώματος, το οποίο: α) παρεχόταν από το κράτος ή τις τοπικές αρχές, β) αφορούσε άδεια συχνά αποκλειστικής εκμετάλλευσης κάποιου επαγγέλματος, καταστήματος ή και ακινήτου (σπίτι, εργαστήριο, κ.λπ.), γ) μεταβιβαζόταν ή κληρονομιόταν. (Πηγή: TDV İslâm Ansiklopedisi, τ. 13, İstanbul 1996, σσ. 541-543.)
8. Ίσως πρόκειται για τυπικό χαρακτηρισμό υπηρεσιακών τόμων.
9. Ελληνικός Οδηγός 1920 Γ.Ν. Μιχαήλ, Κυριέρης – Γιαννόπουλος & Σια, Αθήνα. (ανατύπωση: Η Σμύρνη πριν την καταστροφή, Το Ποντίκι, 1992), σσ. 17.
10. Handbuch für Reisende von Karl Baedeker, Konstantinopel, Balkanstaaten, Kleinasien, Archipel, Cypern, Verlag von Karl Baedeker, Leipsig, 1914, σσ. 332-333 (ανάμεσα).
11. Μ. Ι. Νοταράς, Εις την Ιωνίαν, Αιολίαν και Λυδίαν πριν πενήντα χρόνια, Αθήνα 1972, σσ. 29 & 89.
12. https://www.levantineheritage.com/note14.htm
13. Ελένη Πατούχα, Η Μελέτη και Τεκμηρίωση του Αρχείου της Ίδρυσης του Πανεπιστημίου Σμύρνης (1919-1922) ΦΩΣ ΕΞ ΑΝΑΤΟΛΩΝ, Αθήνα 2021, σελ. 100.

Tweet

Share