Ζακ Νταματιάν

Σύμφωνα με τον Μοβσές Χορενατσί, η πρώτη δυναστεία που κυβέρνησε την Αρμενία ήταν αυτή των Χαϊγκαζουνί, με ιδρυτή τον Χάικ Ναχαμπέντ (Γενάρχης), το 2492 π.Χ. Τα τελευταία χρόνια, ολοένα και περισσότεροι μελετητές συγκλίνουν με τις απόψεις του «πατέρα της αρμενικής ιστορίας», προσεγγίζοντας τον Γενάρχη (ως ιστορικό και όχι ως μυθικό πρόσωπο).

Άλλωστε, οι Αρμένιοι αποκαλούν εαυτούς «Χάι» και τη χώρα τους «Χαϊαστάν».

Συχνά, ο γιος του Τορκόμ αναφέρεται και ως Χαπετοσιάν Χάικ, ως τρισέγγονος του Ιάφεθ (στα αρμενικά Χαπέτ), που ήταν ο μικρότερος γιος του Νώε. Ο Μοβσές Χορενατσί θεωρεί ανεπαρκή τη Γένεση ως ιστορική πηγή σε ό,τι αφορά την εθνολογία, υπό το πρίσμα ότι η Παλαιά Διαθήκη επικεντρώνεται στον «περιούσιο λαό του Θεού», στους Εβραίους. Για να διευρύνει τις πληροφορίες του, καταφεύγει στην αρχαία ελληνική βιβλιογραφία, στους ιστορικούς Αβυδηνό και Κεπαλίωνα.

Χάικ εναντίον Πελ

Ύστερα από την κατάρρευση του εγχειρήματος της ανέγερσης του Πύργου της Βαβέλ, ο «τιτάνιος» Πελ αυτοανακηρύσσεται κοσμοκράτορας. Όμως ο Χάικ δεν αποδέχεται την εξουσία του. Μετά και τη γέννηση του πρωτότοκου γιου του Αραμανιάκ, μαζί με τη φυλή του, περίπου 300 οικογένειες, αποφασίζουν να επιστρέψουν στο αρμενικό οροπέδιο.

Έτσι, ο Χάικ εγκαθίσταται στο Ντουρουπεράν και ιδρύει τον οικισμό Χαϊκασέν.

Το καλοκαίρι του 2492 π.Χ., ο επιδέξιος τοξότης περνά μια ήσυχη ζωή ως κυνηγός. Η καθημερινότητά του διαταράσσεται όταν ξαφνικά ειδοποιείται από τον εγγονό του Κατμός ότι ο Πελ επελαύνει προς το μέρος του με πολυπληθή στρατό. Χωρίς χρονοτριβή μετακινείται βόρεια της λίμνης Βαν και στρατοπεδεύει στη δεξιά όχθη του ποταμού της «Κοιλάδας των Αρ­με­νί­ων». Ως τακτική επιλέγει την τριγωνική διάταξη, τοποθετώντας δεξιά τον Αραμανιάκ και αριστερά τον Κατμός.

Ο Πελ, διαπιστώνοντας ότι οι ορδές του διαθέτουν αριθμητική υπεροπλία, διατάζει γενική επίθεση, ενώ ο ίδιος αποσύρεται στην κορυφή ενός κοντινού λόφου. Ο Χάικ τον εντοπίζει και με το τρίκογχο βέλος του τον σημαδεύει κατάστηθα. Οι σιδερένιες ακίδες σμπαραλιάζουν τη χάλκινη πανοπλία του.

Μετά την εξόντωση του επικεφαλής τους, οι εισβολείς τρέπονται σε άτακτη φυγή. Ένα νέο έθνος γεννιέται. Όταν ο Χάικ φεύγει από τη ζωή, οι συμπατριώτες του πιστεύουν ότι η ψυχή του ανελήφθη, σχηματίζοντας τον «Αστερισμό του Ωρίωνα», μετέπειτα «Αστερισμό των Αρμενίων».

Πέρα από τις επικές αναφορές, πηγές γειτονικών λαών κάνουν λόγο για επιδρομές φυλών από τη Βαβυλώνα και για διεξαγωγή πολεμικών συγκρούσεων με αρμενικές φυλετικές ομάδες. Στο πέρασμα των αιώνων, η χώρα θα ονομαστεί «Χάικ», ενώ θα αναπτυχθούν τα βασίλεια «Μετζν (Μέγα) Χάικ» και «Ποκρ (Μικρό) Χάικ».

Στην προχριστιανική Αρμενία, η 11η Αυγούστου, ημέρα της μάχης, εορτάζεται ως η αλλαγή του χρόνου. Πρόκειται για το περίφημο Ναβασάρτ, από το όνομα της κόρης του Χάικ. Επίκεντρο των εκδηλώσεων αποτελεί το Ντουρουπεράν, με ιδιαίτερα εδέσματα, κρασοκατάνυξη, αγώνες πάλης «κογτ», και τους βάρδους «κουσάν» να εξυμνούν τα κατορθώματα των ηρώων.

Το γενεαλογικό δέντρο του Αραμανιάκ

Μετά τη μάχη, ο Κατμός επιστρέφει στη βάση του, νότια της λίμνης Βαν, έχοντας ανταμειφθεί γενναιόδωρα από τον παππού του. Το γένος του, οι Κατμοσιάν, εξελίσσονται σε ακρίτες του αρμενικού κράτους. Ο αδερφός του, ο Αραμαΐς, κληρονομεί το Αρακατζότν και χτίζει την πρωτεύουσα Αρμαβίρ, ανάμεσα στο Αρακάτζ και στο Αραράτ. Στους γιους του μοιράζει τη γη ως εξής: Στον Γεράστ κληροδοτεί έκταση στην όχθη του ποταμού που θα ονομαστεί Γεράσχ και ύστερα Αράξ. Στον Σαρά δωρίζεται η βόρεια πεδιάδα του Αρακάτζ, γνωστή ως Σιράκ, ενώ στον Αμασιά κληροδοτείται το Αρμαβίρ.

Από αυτόν παίρνει η κορυφή του βιβλικού όρους Αραράτ την ονομασία Μασίς.

Κατόπιν, η περιοχή της πρωτεύουσας μεταβιβάζεται στον πρωτότοκο γιο του Κεγάμ, ο οποίος αποποιείται της εξουσίας για χάρη των παιδιών του. Στο Αρμαβίρ τον διαδέχεται ο Χαρμά. Ο Σισάκ κληρονομεί το Σισιάν, που αντιστοιχεί περίπου στο σημερινό Σιουνίκ, και θεωρείται ο ιδρυτής του διάσημου Οίκου των Σιουνί. Ο ίδιος αποσύρεται στα ανατολικά, στα βουνά που σήμερα αποκαλούνται Κεγάμ.

Ανακαλύπτει έναν υδάτινο όγκο, όπου και ιδρύει παραλιακούς οικισμούς. Η περιοχή αρχικά θα ονομαστεί Κεγαρκουνί και ύστερα Θάλασσα του Κεγάμ. Πρόκειται για την περίφημη λίμνη Σεβάν. Μετά τον Χαρμά, στον θρόνο ανεβαίνει ο γιος του, Αράμ.

Ο Αρχιμανδρίτης Μικαέλ Τσαμτσιάν, ιστορικός του 18ου και 19ου αιώνα, θεωρεί τον Αράμ ως τον ουσιαστικό θεμελιωτή του αρμενικού κράτους, ενώ ο Μοβσές Χορενατσί τον θεωρεί ως τον έκτο ηγεμόνα της δυναστείας των Χαϊγκαζουνί. Ο Αράμ βασίλεψε από το 1827 έως το 1769 π.Χ., απελευθερώνοντας εδάφη και επεκτείνοντας και ισχυροποιώντας τα σύνορα της χώρας.

Στην Καππαδοκία επέβαλε τη χρήση της αρμενικής γλώσσας (οι Έλληνες την ονόμασαν «Πρώτην Αρμενίαν»). Ακολούθως, βασιλιάς της Αρμενίας στέφεται ο γιος του, ο Αρά ο Όμορφος. Η βασίλισσα των Ασσυρίων Σεμίραμις ποθεί ερωτικά τον Αρά. Στέλνοντας πλούσια δώρα, του προτείνει να ενώσουν τις ζωές και τα βασίλειά τους. Όμως ο γαλανομάτης ηγεμόνας παραμένει πιστός στην ευπαρουσίαστη σύζυγό του Νβαρτ, αποφασισμένος να υπερασπιστεί τον λαό του. Η Σεμίραμις οργανώνει εκστρατεία διατάζοντας να τον φέρουν ζωντανό. Στη μάχη που ακολουθεί, ο Αρά πέφτει ηρωικά μαχόμενος. Απελπισμένη, η βασίλισσα φωνάζει «Ελ, Αρ» (σήκω, Αρά). Η κοντινή πόλη θα ονομαστεί Ελάρ. Σήμερα είναι ένα σύγχρονο αστικό κέντρο, το Αποβιάν. Στις μέρες μας, στη γύρω περιοχή συναντάμε το θέρετρο Αρζνί καθώς και τα τοπωνύμια Αρακιούγ (χωριό του Αρά), Αραλέρ(βουνό του Αρά), Αραμούς και Αραλέζ, τα οποία ήταν μυθικά φτερωτά σκυλιά που είχαν την ιδιότητα να επαναφέρουν στη ζωή τους νεκρούς των μαχών γλείφοντας τις πληγές τους. Στον Αρά τον Όμορφο αποδίδεται και η ονομασία του όρους Αρακάτζ.

Προς τιμήν του «θεού Αρά», την περίοδο του Ναβασάρτ, με την ευλογία του ιεράρχη, οι νοικοκυρές ετοίμαζαν μια πρώιμη συνταγή του περίφημου «χασλαμά», κρέας από αρνί και μόσχο, μαριναρισμένο σε μπίρα, με λαχανικά και μυρωδικά, το οποίο ψηνόταν στις παραδοσιακές εστίες «τονίρ».

Στις μέρες μας μαγειρεύεται σε διάφορες παραλλαγές, και ανήκει στα πιο δημοφιλή πιάτα της αρμενικής κουζίνας.

Πέρα από τον θρύλο, οι επικές αφηγήσεις ενσαρκώνουν την αντίσταση των Αρμενίων στις ασσυριακές επιθέσεις.

Παράλληλα απεικονίζουν την ιδιοσυγκρασία του αρμενικού λαού, την πίστη στην ανάσταση των νεκρών, την αφοσίωση στον θεσμό της οικογένειας, την αγάπη για την πατρίδα και τη θέληση για ελευθερία.

Με τον θάνατο του Αρά κλείνει ο πρώτος κύκλος της δυναστείας των Χαϊγκαζουνί. Η λίστα αυτή παρέμεινε αναλλοίωτη από όλους τους Αρμένιους ιστορικούς. Πολλοί διαφορετικοί αριστοκρατικοί αρμενικοί οίκοι πιστεύεται ότι προέρχονται απευθείας από την οικογένεια των Χαϊγκαζουνί. Ο «πατέρας της αρμενικής ιστορίας» υποστηρίζει ότι η δυναστεία των Γερβαντουνί, που βασίλεψε στην Αρμενία από το 570 έως το 331 π.Χ., ήταν άμεσοι απόγονοι των Χαϊγκαζουνί. Από τον Κεγάμ Χαϊγκαζουνί κατάγεται ο Βαράζ, επικεφαλής των θηρευτών του Αρντασές Α΄, πρώτου βασιλιά της δυναστείας των Αρταξιδών, τον 2ο αιώνα π.Χ. Ήταν ικανός τοξότης, με έφεση στο κυνήγι ζαρκαδιών, ελαφιών και αγριόχοιρων. Θεωρείται ως ο ιδρυτής του Οίκου των Βαραζνουνί, οι οποίοι είχαν μάχιμο ιππικό.

Συχνά ο μύθος συναντά την ιστορία στους αρχαίους λαούς, με τα έπη να στηρίζονται σε γεγονότα και τα τοπωνύμια σε πραγματικούς χαρακτήρες. Αποδεδειγμένα, το αρμενικό οροπέδιο κατοικείται από τα προϊστορικά χρόνια, αποτελώντας μία από τις κοιτίδες του παγκόσμιου πολιτισμού, όπως πιστοποιείται από ευρήματα ανασκαφών και όπως προκύπτει από τη μελέτη ιστορικών πηγών. Πρόκειται για προαιώνια μοναχική αυτόχθονη παρουσία, η οποία συνεχίζεται μέχρι τις μέρες μας, μέσα στη δίνη εθνικών συμφορών και αιματηρών αγώνων.

Tweet

Share