Κουήν Μινασιάν

Η παρουσία των Αρμενίων στην Παλαιστίνη χρονολογείται από τον 4ο αιώνα. Μετά την επίσημη αναγνώριση του χριστιανισμού ως επίσημης θρησκείας από το Αρμενικό Βασίλειο το 301, οι Αρμένιοι άρχισαν να πραγματοποιούν προσκυνήματα στην Ιερουσαλήμ, την οποία θεωρούσαν ιερό κέντρο. Έτσι, τον 5ο αιώνα άρχισε να σχηματίζεται μια αρμενική κοινότητα. Με την ίδρυση του Αρμενικού Πατριαρχείου της Ιερουσαλήμ το 638¹, η κοινότητα αυτή απέκτησε θρησκευτική και κοινωνική αυτονομία. Εκτός όμως από τους «αρχαίους» Αρμένιους της Παλαιστίνης, ένα νέο ρεύμα καταδιωγμένων από τη Γενοκτονία κατέφυγαν εκεί μετά το 1915 και εγκαταστάθηκαν σε πόλεις όπως η Ιερουσαλήμ, η Χάιφα και η Γιάφα.

Η Παλαιστίνη ήταν ένα από τα πρώτα μέρη εκτός Ευρώπης που φωτογραφήθηκαν ευρέως, λόγω της θρησκευτικής της σημασίας, ως γη τριών θρησκειών και λόγω των ποικίλων ιερών της χώρων. Οι Αρμένιοι κυριαρχούσαν στην παλαιστινιακή φωτογραφική κοινότητα ήδη από τη δεκαετία του 1850. Κεντρικό ρόλο σε αυτή την εξέλιξη έπαιξε ο κορυφαίος κληρικός και αργότερα πατριάρχης Γεσαή Καραμπεντιάν².

Ως πρωτοπόρος στην κάμερα, ο Καραμπεντιάν άρχισε να φωτογραφίζει από το 1857. Το 1860 ίδρυσε μια σχολή φωτογραφίας στην Αρμενική Συνοικία της Παλιάς Ιερουσαλήμ. Οι αδελφοί Καραμπέτ και Κεβόρκ Κρικοριάν³ ήταν μεταξύ των μαθητών του που διέπρεψαν. Άλλοι Αρμένιοι φωτογράφοι από την Ιερουσαλήμ τον 19ο αιώνα ήταν οι Χαλατζιάν, Μαρντικιάν και Τουμανιάν. Μετά τη Γενοκτονία των Αρμενίων ενώθηκαν μαζί τους και άλλοι φωτογράφοι, όπως οι Χραντ Νακασιάν και Ελία Καχβετζιάν⁴.

Μεταξύ των εξεχόντων φωτογράφων των αρχών του 20ού αιώνα που κατέγραψαν εκτενώς την παλαιστινιακή ζωή ήταν ο Γουάσεφ Τζαουαριάν (1904-1972), ο οποίος συγκέντρωσε 900 φωτογραφίες για το επτάτομο βιβλίο του «Μια φωτογραφική ιστορία της Παλαιστίνης».

1. Το Αρμενικό Πατριαρχείο Ιεροσολύμων, που ιδρύθηκε το 638, βρίσκεται στην Αρμενική Συνοικία της Παλιάς Ιερουσαλήμ. Για περισσότερους από τέσσερις αιώνες η Παλαιστίνη ήταν υποτελής στην Οθωμανική Αυτοκρατορία (1516-1918). Η αρμενική κοινότητα έπαιξε σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη και στην ευημερία διαφόρων μορφών τέχνης σε όλη την έκταση της αυτοκρατορίας. Μάλιστα, μετά τη Γενοκτονία των Αρμενίων (1915-1923), οι αρμενικές τεχνογνωσίες και βιομηχανίες εξαπλώθηκαν στη Μέση Ανατολή, στο Ιράκ, στην Αίγυπτο, καθώς και στο Ιράν και στην Κεντρική Ασία. Μέχρι το 1923 σχεδόν ολόκληρος ο αρμενικός πληθυσμός της Τουρκίας είχε εξαφανιστεί.
2. Γεσαή Καραμπεντιάν: Αρχικά αρχειονόμος στον Καθεδρικό Ναό του Αγίου Ιακώβου στην Ιερουσαλήμ. Διετέλεσε Αρμένιος πατριάρχης της Ιερουσαλήμ από το 1864 έως το 1865.
3. Ο Καραμπέτ Κρικοριάν άνοιξε ένα εργαστήριο φωτογραφίας στην οδό Γιάφα τη δεκαετία του 1870 και δίδασκε την τέχνη του. Ένας από τους μαθητές του ήταν ο Χαλίλ Ραάντ, γνωστός ως «ο πρώτος Άραβας φωτογράφος της Παλαιστίνης». Ένας άλλος μαθητής, ο Αβραάμ Κιρακοσιάν, εργάστηκε στο διάσημο στούντιο Maison Bonfils στη Βηρυτό, και τελικά το αγόρασε.
4. Ο Ελία Καχβετζιάν (1910-1999), επιζών της Γενοκτονίας των Αρμενίων, ήταν ένας από τους κορυφαίους φωτογράφους στην Ιερουσαλήμ στις αρχές του 20ού αιώνα.

Ο φωτογράφος Κεγάμ Τζεγαλιάν (1915-1981)

Δεδομένης της πολιτικής σημασίας της Παλαιστίνης, ιδιαίτερα της αραβοϊσραηλινής σύγκρουσης, της εγκαθίδρυσης του κράτους του Ισραήλ σε ιστορικά παλαιστινιακά εδάφη και της εμφάνισης του ζητήματος των Παλαιστινίων προσφύγων, οι φωτογράφοι ανταγωνίστηκαν για να καταγράψουν αυτά τα γεγονότα.

Οι Αρμένιοι φωτογράφοι ήταν πρωτοπόροι σε αυτόν τον τομέα. Από τη Γάζα, εδώ και πολύ καιρό, μας έρχονται εικόνες από βομβαρδισμένα κτήρια, ανθρώπους που τρέχουν με τα υπάρχοντά τους από εδώ και από εκεί ανάμεσα στα ερείπια, πτώματα, εικόνες πείνας. Εικόνες που θυμίζουν μετα-αποκαλυπτική επιστημονική φαντασία, με δεκάδες χιλιάδες αμάχους να χάνουν τη ζωή τους και περίπου δύο εκατομμύρια Παλαιστίνιους να εκτοπίζονται. Είναι πλέον στερεότυπο: η Γάζα είναι μόνο ερείπια. Μόνο; Υπάρχει ένας φωτογράφος, ο Κεγάμ Τζεγαλιάν, που με τις εικόνες του ανατρέπει αυτή την αντίληψη και μας υπενθυμίζει ότι υπάρχει και μια άλλη Γάζα, μια άλλη Παλαιστίνη.

Ένας Αρμένιος ορφανός στην Παλαιστίνη

Ο Κεγάμ Τζεγαλιάν, επιζών και πρόσφυγας της Γενοκτονίας των Αρμενίων, άνοιξε το πρώτο φωτογραφικό στούντιο στη Γάζα το 1944. Τα περισσότερα μέλη της οικογένειάς του δολοφονήθηκαν κατά τη διάρκεια της Γενοκτονίας, ενώ ο ίδιος επέζησε χάρη στο γεγονός ότι η μητέρα του τον έντυσε σαν κορίτσι και διέφυγαν στη Συρία. Μετά τον θάνατο της μητέρας του εντάχθηκε στο ορφανοτροφείο «Kuş Yuvası» (φωλιά πουλιών) στο Biblos (Cübeyl), κοντά στη Βηρυτό. Στις αρχές της δεκαετίας του 1930 μετακόμισε στην Παλαιστίνη, που ήταν τότε υπό βρετανική εντολή. Εργάστηκε σε πολλές δουλειές και παράλληλα μαθήτευσε ως φωτογράφος. Ο Τζεγαλιάν αναδείχτηκε σε έναν από τους βασικότερους φωτογράφους της Γάζας στα μέσα του 20ού αιώνα, καταγράφοντας τους ανθρώπους και την πόλη για σχεδόν τέσσερις δεκαετίες. Οι ντόπιοι Παλαιστίνιοι είχαν μια προσωπική, σεβαστική σχέση μαζί του. Ήταν κάτι περισσότερο από φωτογράφος: ήταν ένας αρχειοθέτης που κατέγραψε την ιστορία της Γάζας, ένας αγωνιστής που κατάφερε να επιβιώσει παρά τις αντίξοες συνθήκες, και ένας καλλιτέχνης που μετέφερε την πολιτιστική μνήμη στο μέλλον.

Ο Τζεγαλιάν γνωρίζει τη Ζβαρτ Νακασιάν στην Ιερουσαλήμ και την παντρεύεται το 1944. Μετακομίζουν στη Γάζα και εγκαθίστανται στη συνοικία Ζεϊτούν της Παλιάς Πόλης. Το «Photo Kegham», το πρώτο φωτογραφικό στούντιο της πόλης, που άνοιξε το 1947 στην οδό Ömer Muhtar, μετατρέπεται σε σύντομο χρονικό διάστημα σε χώρο που τεκμηριώνει την κοινωνική μνήμη της Γάζας.

Καθώς οι ντόπιοι έρχονται στον Κεγάμ για φωτογραφίες γάμων, εορτασμών, κηδειών και οικογενειακών εκδηλώσεων, εκείνος καταγράφει με τον φακό του την καθημερινή ζωή της πόλης και τα ιστορικά ορόσημα. Από την περίοδο της βρετανικής εντολής έως την αιγυπτιακή διοίκηση, από τα χρόνια της ισραηλινής κατοχής έως τα προσφυγικά στρατόπεδα που δημιουργήθηκαν μετά τη Νακμπά (Μεγάλη Καταστροφή), οι φωτογραφίες του αποτυπώνουν τις μεταβολές στην ιστορία της Γάζας. Στα καρέ που τραβάει δεν περιλαμβάνονται μόνο λεπτομέρειες της καθημερινής ζωής αλλά και κτήρια της εποχής, έργα υποδομής και ο σταθμός της Γάζας στον σιδηροδρομικό άξονα Γιάφα-Ιερουσαλήμ, ο οποίος δεν υπάρχει πλέον.

«Ο φωτογράφος του ανταρτοπόλεμου»

Σε αυτή την πόλη, που συχνά βρίσκεται στο επίκεντρο της επικαιρότητας λόγω κρίσεων και σφαγών, υπό κατοχή και αποκλεισμό, ο Τζεγαλιάν έχει φωτογραφίσει όχι μόνο καθημερινές στιγμές αλλά και τραγικά γεγονότα, όπως η σφαγή του Χαν Γιούνις και της Νακσά, καθώς και σημαντικές προσωπικότητες που επισκέφθηκαν τη Γάζα: τον Τσε Γκεβάρα, που επισκέφθηκε τη Γάζα το 1959, τον ηθοποιό Γιουλ Μπρίνερ, που επισκέφθηκε τα παιδιά στα στρατόπεδα, τους δύο πρώτους προέδρους της Αραβικής Δημοκρατίας της Αιγύπτου Μοχάμεντ Νέσιμπ και Τζαμάλ Άμπντελ Νάσερ, τον πρωθυπουργό της Ινδίας Νεχρού, που επισκέφθηκε τη δύναμη του ΟΗΕ στη Γάζα, τον Γάλλο στοχαστή και συγγραφέα Ζαν-Πολ Σαρτρ, κ.ά.

Ο Τζεγαλιάν δεν εργάζεται για κανένα μέσο ενημέρωσης, παραμένει ανεξάρτητος ρεπόρτερ. Το 1956, όταν το Ισραήλ καταλαμβάνει τη Λωρίδα της Γάζας και τη χερσόνησο του Σινά, μεταφέρει την οικογένειά του μακριά από τις συγκρούσεις, στο σπίτι του συνεργάτη του Μόρις, που βρίσκεται σε μια σχετικά ασφαλή περιοχή της πόλης, δίπλα στην εκκλησία του Αγίου Πορφυρίου, όπου ζουν κυρίως Έλληνες. Ο ίδιος παραμένει στο κέντρο για να φωτογραφίσει τις συγκρούσεις, ενώ στο μεταξύ πολλοί μαθητευόμενοί του ανοίγουν σταδιακά τα δικά τους φωτογραφικά στούντιο. Κατά τη διάρκεια του Πολέμου των Έξι Ημερών το 1967 στέλνει την οικογένειά του στην Αίγυπτο, ενώ ο ίδιος επιλέγει να παραμείνει στη Γάζα. Για αυτόν, η Γάζα δεν ήταν απλώς μια πόλη αλλά το σπίτι του και η πηγή της ζωής του. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου συνεργάζεται και με άλλους φωτογράφους της Δυτικής Όχθης και στέλνει τα αρνητικά του στην Αίγυπτο, συμβάλλοντας έτσι στην προβολή της παλαιστινιακής αντίστασης στον κόσμο. Είναι γνωστός στους Παλαιστίνιους ως «Al Musawer al Fedai» (ο φωτογράφος-αντάρτης).

Τεκμήρια της καθημερινής ζωής

Η αρμενική ταυτότητα του Τζεγαλιάν ήταν ένα από τα βασικά στοιχεία που διαμόρφωσαν την τέχνη και την οπτική του. Στις φωτογραφίες του αποτύπωσε τόσο τα τραύματα της αρμενικής διασποράς όσο και τον πολιτισμικό πλούτο που προσέφερε η πολυεθνική δομή της Γάζας εκείνης της εποχής, τεκμηριώνοντας το ταχέως μεταβαλλόμενο κοινωνικό και πολιτικό της περιβάλλον.

Με τον αραβοϊσραηλινό πόλεμο του 1948 τράβηξε φωτογραφίες που αποκαλύπτουν τη ζωή των προσφύγων που κατέφυγαν στη Γάζα, τις καθημερινές τους δυσκολίες και την αλληλεγγύη τους. Έστρεψε τον φακό του στους δρόμους, στις αγορές, στους τεχνίτες, στην καθημερινή ζωή των γυναικών και των παιδιών. Σε ειρηνικές περιόδους αποτύπωσε οικογένειες που κάνουν πικνίκ, άτομα που κάνουν ηλιοθεραπεία, κολυμβητές, γυναίκες που καθαρίζουν λαχανικά, εργαστήρια, άτομα που περπατούν στην παραλία... Στις ευχάριστες και θλιβερές στιγμές μιας κανονικής ζωής, σε γάμους, γιορτές, κηδείες, οικογενειακά πορτρέτα, ένας λαός χαμογέλασε και έκλαψε κοιτάζοντας τον φακό του.

Ο Τζεγαλιάν φωτογράφισε και την αντίσταση και οργάνωσε τους συναδέλφους του για να τη γνωστοποιήσει στον κόσμο. Δεν ήταν απλώς τοπία που φωτογραφήθηκαν με καθαρά καλλιτεχνικά κριτήρια ή πορτρέτα που θα μπορούσε να τραβήξει οποιοσδήποτε φωτογράφος στούντιο, αλλά τεκμήρια που ρίχνουν φως στην ιστορία ενός λαού και μιας περιοχής. Αυτές οι φωτογραφίες μάς βοηθούν να κατανοήσουμε και να θυμόμαστε τη Γάζα τόσο ως περιοχή σύγκρουσης όσο και ως ζωντανή και ανθεκτική κοινότητα.

Ο Κεγάμ Τζεγαλιάν ήταν για τους κατοίκους της Γάζας κάτι περισσότερο από φωτογράφος: ήταν ένας αρχειοθέτης που κατέγραφε την ιστορία της περιοχής, ένας αγωνιστής που κατάφερε να επιβιώσει παρά τις αντίξοες συνθήκες και ένας καλλιτέχνης που μετέφερε την πολιτιστική μνήμη μιας εντελώς διαφορετικής Γάζας στο μέλλον.

Ο εγγονός Τζεγαλιάν και η Γάζα που βγαίνει από τα κόκκινα κουτιά

Το 2018, ο συνονόματος εγγονός του Κεγάμ Τζεγαλιάν, που είναι και καλλιτέχνης και ακαδημαϊκός, βρήκε στο σπίτι του πατέρα του, στο βάθος μιας ντουλάπας, τρία κόκκινα κουτιά γεμάτα με φωτογραφίες, αρνητικά, καρτ-ποστάλ, αποδείξεις και φακέλους που ανήκαν στον παππού του. Με αυτά τα υλικά, το 2021 άνοιξε μια έκθεση στο Κάιρο με τίτλο «Photo Kegham of Gazza: Unboxing» (Φώτο Κεγάμ της Γάζας: Ανοίγοντας τα κουτιά). Η έκθεση αυτή, που αποκαλύπτει ότι μια άλλη Γάζα είναι δυνατή, υποδεικνύει επίσης πώς «καταστράφηκε» μια ιστορία, επισημαίνοντας τον κίνδυνο απώλειας της κληρονομιάς που απομένει στη Γάζα.

Ο φωτογράφος Κεγάμ Τζεγαλιάν πέθανε το 1981. Το στούντιό του μεταβιβάστηκε πρώτα στον συνεργάτη του Μόρις Ταράζι και στη συνέχεια στον αδελφό του Μαρουάν Ταράζι. Ο εγγονός Τζεγαλιάν προσπάθησε να πείσει τον Ταράζι να ψηφιοποιήσει το αρχείο και να το φυλάξει εκτός Γάζας, αλλά δεν εισακούστηκε. Σε μια διαδικτυακή συνάντηση που είχε μαζί του τον Ιανουάριο του 2021 είδε πολλές φωτογραφίες που είχε τραβήξει ο παππούς του. Οι βιντεο-καταγραφές κατά τη διάρκεια της διαδικτυακής συνάντησης είναι τα μόνα ίχνη που έμειναν από τις φωτογραφίες που είχε στερηθεί για δεκαετίες η οικογένειά του από το αρχείο του παππού του. Διότι στις 19 Οκτωβρίου 2023, όταν το Ισραήλ βομβάρδισε την εκκλησία του Αγίου Πορφυρίου στη Γάζα, ο Μαρουάν Ταράζι σκοτώθηκε μαζί με τη σύζυγό του και τον εγγονό του. Στην επίθεση καταστράφηκε και το εναπομείναν αρχείο του Τζεγαλιάν.

Πολλοί άνθρωποι επικοινωνούν με τον εγγονό Τζεγαλιάν μέσω των κοινωνικών δικτύων και του στέλνουν φωτογραφίες από τα οικογενειακά τους άλμπουμ που είχε τραβήξει ο παππούς του ή μεταφέρουν ιστορίες που τον αφορούν. Για να διατηρήσει αυτή τη μνήμη ζωντανή, ο εγγονός Τζεγαλιάν θέλει να δημιουργήσει ένα συλλογικό αρχείο που θα περιλαμβάνει οπτικές και προφορικές ιστορικές εργασίες, σε συνεργασία με άτομα και κοινότητες από τη Γάζα. Στόχος του είναι να δημιουργήσει έναν διαδραστικό ψηφιακό χάρτη που θα παρακολουθεί τα ίχνη της αναγκαστικής μετακίνησης του πληθυσμού της Γάζας, χρησιμοποιώντας το υλικό και τις φωτογραφίες του παππού Κεγάμ.

Πηγές (κυρίωςαπό):
Agos, Norayr Olgar, Kırmızı kutulardan çıkan Gazze - Dana Al Sheikh, «Dans le passé perdu de Gaza», vice.com (23.04.2021) -
Razmig Bedirian, «The Armenian photographer who captured life in Gaza on camera», thenationalnews.com (20.06.2021)
Kegham Djeghalian, «Confronting the Archive», konuşma, youtube.com (18.12.2023).

Tweet

Share