Γιώργος Μενεσιάν - Διεθνολόγος

Η 8η Αυγούστου 2025 άλλαξε ριζικά τα δεδομένα στον Νότιο Καύκασο. Εκείνη την ημέρα, η Αρμενία και το Αζερμπαϊτζάν υπέγραψαν, με τη διαμεσολάβηση των Ηνωμένων Πολιτειών, μια ειρηνευτική συμφωνία. Έκτοτε, οι διμερείς σχέσεις Αρμενίας–Αζερμπαϊτζάν έχουν εισέλθει σε διαφορετική τροχιά, ενώ οι γεωπολιτικές συνθήκες στην περιοχή μεταβάλλονται με ταχύ ρυθμό, επηρεάζοντας τον ευρύτερο ευρασιατικό χώρο. Πόσο βιώσιμη είναι, ωστόσο, αυτή η νέα πραγματικότητα στις αρμενο-αζερικές σχέσεις, και πόσο πιθανό μοιάζει ένα σταθερό πλαίσιο ειρηνευτικής συνύπαρξης;

Η συμφωνία της 8ης Αυγούστου 2025 δεν συνιστά μια συνολική ειρηνευτική συνθήκη που θα έθετε οριστικό τέλος στην πολυετή διένεξη μεταξύ των δύο χωρών. Εντούτοις, έβαλε τέλος σε ένα από τα πλέον ακανθώδη ζητήματα που αναδύθηκαν μετά τον δεύτερο πόλεμο στο Αρτσάχ το 2020: το ζήτημα του λεγόμενου «Διαδρόμου του Ζανκεζούρ».

Οι κοινές δηλώσεις Ρωσίας–Αρμενίας–Αζερμπαϊτζάν της 9ης Νοεμβρίου 2020, οι οποίες σηματοδότησαν το τέλος του πολέμου στο Αρτσάχ, περιείχαν μια αναφορά στο άνοιγμα εμπορικών διόδων και στην αποκατάσταση των χερσαίων διασυνδέσεων στην περιοχή. Σε αυτό το πλαίσιο γινόταν λόγος για την ασφαλή και απρόσκοπτη διασύνδεση του Αζερμπαϊτζάν με το εξκλάβιό του, το Ναχιτσεβάν, μέσω αρμενικού εδάφους. Με αφορμή αυτή την άτυπη συμφωνία κατάπαυσης του πυρός, το Αζερμπαϊτζάν άρχισε να απαιτεί το άνοιγμα ενός διαδρόμου με ειδικό εξωεδαφικό καθεστώς στη νότια αρμενική επαρχία του Σιουνίκ, παρότι το κείμενο της συμφωνίας δεν προέβλεπε τη δημιουργία ενός τέτοιου διαδρόμου με αυτά τα χαρακτηριστικά.

Η απαίτηση αυτή προσέλαβε αλυτρωτικά χαρακτηριστικά και αμφισβήτησε ευθέως την κυριαρχία και την εδαφική ακεραιότητα της Αρμενίας. Η αρμενική κυβέρνηση, παρά τις επανειλημμένες και χωρίς ουσιαστικά ανταλλάγματα παραχωρήσεις, δεν ικανοποίησε το αίτημα του Μπακού. Έκτοτε, το ζήτημα αυτό εξελίχθηκε στο πλέον καθοριστικό εμπόδιο για την πρόοδο των ειρηνευτικών διαπραγματεύσεων.

Η εμπλοκή των Ηνωμένων Πολιτειών και η συμφωνία της 8ης Αυγούστου 2025 φαίνεται να έδωσαν λύση στο ζήτημα.

Η συμφωνία προβλέπει το άνοιγμα του λεγόμενου «Διαδρόμου Τραμπ για τη Διεθνή Ειρήνη και Ευημερία» (Trump Route for International Peace and Prosperity – TRIPP). Μετά την ανακοίνωση του TRIPP, η αρμενική κυβέρνηση γνωστοποίησε την πρόθεσή της να δημιουργήσει μια αρμενο-αμερικανική κοινοπραξία για την υλοποίηση των έργων υποδομής στο αρμενικό τμήμα του διαδρόμου. Στο πλαίσιο αυτό, τον Δεκέμβριο ξεκίνησε τις εργασίες της η Διμερής Ομάδα Εργασίας Αρμενίας–ΗΠΑ για την Υποστήριξη των Αποτελεσμάτων της Συνόδου Κορυφής της Ουάσιγκτον.

Έναν μήνα αργότερα, ο υπουργός Εξωτερικών της Αρμενίας επισκέφθηκε την Ουάσιγκτον, όπου συναντήθηκε με τον Αμερικανό ομόλογό του και ανακοίνωσαν από κοινού το Πλαίσιο Εφαρμογής ΗΠΑ–Αρμενίας για τον TRIPP, το οποίο αφορά τη σύσταση και λειτουργία της αρμενο-αμερικανικής κοινοπραξίας που θα αναλάβει τα έργα υποδομής. Με τη συμφωνία αυτή τίθεται και επίσημα τέλος στην επικίνδυνη λογική περί «Διαδρόμου του Ζανκεζούρ», καθώς το υιοθετηθέν κείμενο αναφέρει ρητά ότι η Αρμενία διατηρεί πλήρη νομοθετικό και κανονιστικό έλεγχο στο τμήμα του διαδρόμου εντός της επικράτειάς της.

Η εξέλιξη αυτή συνιστά, στην πράξη, τον πρώτο ουσιαστικό συμβιβασμό εκ μέρους του Αζερμπαϊτζάν, ο οποίος κατέστη εφικτός λόγω της άμεσης εμπλοκής των Ηνωμένων Πολιτειών και της αποφασιστικής πολιτικής του προέδρου Τραμπ, η οποία συχνά δεν αφήνει μεγάλα περιθώρια ελιγμών στους συνομιλητές.

Η Συμφωνία της Ουάσιγκτον διευκόλυνε την προσέγγιση των δύο πλευρών. Τον Οκτώβριο, κατά την επίσκεψή του στο Καζακστάν, ο πρόεδρος του Αζερμπαϊτζάν Ιλχάμ Αλίεφ ανακοίνωσε ότι η χώρα του ήρε όλους τους περιορισμούς στη διαμετακόμιση φορτίων προς την Αρμενία. Η αρμενική κυβέρνηση χαιρέτισε τη δήλωση, ενώ ο πρωθυπουργός Νιγκόλ Πασινιάν ανακοίνωσε ότι η χώρα θα επιτρέψει τη διέλευση φορτηγών μεταξύ Τουρκίας και Αζερμπαϊτζάν μέσω του υφιστάμενου οδικού δικτύου. Η κίνηση αυτή εντάσσεται σε ένα ευρύτερο πλαίσιο διπλωματικής προόδου που περιλαμβάνει συναντήσεις εκπροσώπων της κοινωνίας των πολιτών, το άνοιγμα του αζερικού εναέριου χώρου για πτήσεις της αρμενικής πολιτικής αεροπορίας, την εξαγωγή 1.200 τόνων αζερικού καυσίμου προς την Αρμενία, καθώς και την απελευθέρωση τεσσάρων Αρμενίων πολιτικών κρατουμένων.

Αυτή η διαδικασία οικοδόμησης εμπιστοσύνης επιταχύνει την ολοκλήρωση των διαδικασιών για την υπογραφή μιας συνολικής συνθήκης ειρήνης, βάσει του σχεδίου που συμφωνήθηκε τον Μάρτιο του 2025, και για τη σταδιακή ομαλοποίηση των διακρατικών σχέσεων. Στόχος της αρμενικής κυβέρνησης είναι η υπογραφή της συνθήκης πριν από τις εθνικές εκλογές του Ιουνίου 2026. Παρά τις θετικές εξελίξεις, ωστόσο, εξακολουθούν να υφίστανται σοβαρά εκκρεμή ζητήματα που θέτουν υπό αμφισβήτηση την ασφάλεια της Αρμενίας.

Η υπογραφή μιας τέτοιας συνθήκης είναι μεν θετική, καθώς μειώνει σημαντικά την πιθανότητα νέας στρατιωτικής επίθεσης και συμβάλλει στον τερματισμό της περιφερειακής απομόνωσης της χώρας, ωστόσο η επίτευξη μιας βιώσιμης και δίκαιης ειρήνης απαιτεί αμοιβαίες παραχωρήσεις και έναν έντιμο, ειλικρινή συμβιβασμό.

Στην περίπτωση των αρμενο-αζερικών διαπραγματεύσεων, οι βασικές παραχωρήσεις έχουν γίνει από την πλευρά της Αρμενίας. Μία από τις πλέον επώδυνες για την αρμενική κοινωνία είναι η έλλειψη προόδου στο ζήτημα της παράνομης κράτησης στο Μπακού δεκαεννέα Αρμενίων, των οποίων το δικαίωμα σε δίκαιη δίκη έχει παραβιαστεί. Ακόμη σημαντικότερο ζήτημα αποτελεί η εγκατάλειψη των εδαφών του Αρτσάχ από τους Αρμένιους πρόσφυγες, οι οποίοι έχουν απωλέσει το δικαίωμα επιστροφής στις εστίες τους, ενώ παράλληλα βρίσκεται σε εξέλιξη η καταστροφή των περιουσιών τους καθώς και της θρησκευτικής και πολιτιστικής τους κληρονομιάς.

Παράλληλα, παραμένει ασαφές κατά πόσον η μελλοντική συνθήκη ειρήνης θα επιλύσει σειρά υφιστάμενων προβλημάτων που άπτονται της ασφάλειας και της κυριαρχίας της Αρμενίας. Το σημαντικότερο από αυτά αφορά την παράνομη κατοχή αρμενικών εδαφών που προέκυψε από τις επιθέσεις του Μαΐου και Νοεμβρίου 2021 και του Σεπτεμβρίου 2022. Αν και η διαδικασία εδαφικής οριοθέτησης έχει ολοκληρωθεί, αζερικά στρατεύματα εξακολουθούν να παραμένουν εντός της αρμενικής επικράτειας.

Ιδιαίτερα ανησυχητική είναι και η επιμονή του Αζερμπαϊτζάν σε μια αλυτρωτική και αναθεωρητική ρητορική που αμφισβητεί την κυριαρχία και την ανεξαρτησία της Αρμενίας. Κεντρικοί άξονες αυτής της ρητορικής είναι το αφήγημα περί «Δυτικού Αζερμπαϊτζάν», το οποίο αναφέρεται στα εδάφη της Αρμενικής Δημοκρατίας, καθώς και η απαίτηση για «επιστροφή εκατοντάδων χιλιάδων» Αζέρων στα υποτιθέμενα πατρογονικά τους εδάφη εντός της Αρμενίας. Προβληματική είναι επίσης η συνεχής αναβάθμιση του αζερικού οπλοστασίου, τη στιγμή που το Μπακού καταδικάζει κάθε προσπάθεια της Αρμενίας να ενισχύσει και να εκσυγχρονίσει τις αμυντικές της δυνατότητες. Τέλος, εκφράζονται ανησυχίες για ενδεχόμενη οικονομική, ενεργειακή και επισιτιστική εξάρτηση της Αρμενίας από το Αζερμπαϊτζάν αλλά και από την Τουρκία.

Συμπερασματικά, η συμφωνία της 8ης Αυγούστου 2025 και η αμερικανική διαμεσολάβηση δημιούργησαν ένα νέο πλαίσιο στις αρμενο-αζερικές σχέσεις και άνοιξαν ένα παράθυρο ευκαιρίας για την ειρήνη στον Νότιο Καύκασο. Ωστόσο, η βιωσιμότητα αυτής της νέας πραγματικότητας θα κριθεί από την ουσιαστική εφαρμογή των συμφωνηθέντων, τον σεβασμό της κυριαρχίας και της εδαφικής ακεραιότητας της Αρμενίας, καθώς και από την αντιμετώπιση των ανθρωπιστικών και πολιτικών εκκρεμοτήτων που εξακολουθούν να βαραίνουν τη διαδικασία. Χωρίς την επίλυση αυτών των ζητημάτων, η ειρήνη κινδυνεύει να παραμείνει περισσότερο μια εύθραυστη ισορροπία παρά ένα σταθερό και μακροπρόθεσμο πλαίσιο συνύπαρξης.

Tweet

Share