Ό,τι πιο βαθύ διαθέτω μέσα μου σε σχέση
με την καλλιτεχνική δημιουργία οφείλεται
κυρίως στην αρμενική καταγωγή μου

Ο ποιητής και μικρογράφος Γιώργος Χαβουτσάς γεννήθηκε το 1965 στον Πειραιά και έχει αρμενική καταγωγή από την πλευρά της μητέρας του Σιρβάρτ Μαργκοσιάν. Ασχολείται για περισσότερο από τριάντα χρόνια με την ποίηση, τη λογοτεχνική μετάφραση και τη μικρογραφία. Έχει εκδώσει τις ποιητικές συλλογές «Η Φοινικιά» και «Σημείο Πετρούπολης» (εκδόσεις «Περισπωμένη»), έχει μεταφράσει από τα ρωσικά το πεζογράφημα «Ταξίδι στην Αρμενία», του μεγάλου Ρώσου ποιητή Όσιπ Μαντελστάμ (εκδόσεις Ίνδικτος), από τα αγγλικά μια ανθολογία ποιημάτων της Λιθουανής ποιήτριας Γιανινά Ντεκουτίτε (εκδόσεις «Περισπωμένη»), ενώ άρθρα, δοκίμια και μεταφράσεις του έχουν δημοσιευθεί κατά καιρούς σε διάφορα λογοτεχνικά περιοδικά («Νέα Εστία», «Ποιητική», κ.λπ.).

Τα τελευταία χρόνια ασχολείται αποκλειστικά με τη μικρογραφία, και ειδικότερα με τις περσικές και τις ινδικές μινιατούρες καθώς και την ισλαμική διακόσμηση χειρογράφων (tezhip-illumination), έχοντας παρακολουθήσει σχετικά μαθήματα στο Λονδίνο και στην Κωνσταντινούπολη.

Είναι πτυχιούχος του τμήματος Δημόσιας Διοίκησης του Παντείου Πανεπιστημίου και εργάζεται στον Δημόσιο Τομέα.

Στον Μάικ Τσιλιγκιριάν

Η ποίηση, ίσως το δυσκολότερο λογοτεχνικό είδος, υπήρξε το πρώτο μέσο έκφρασης του λόγου και των συναισθημάτων σας. Πότε αισθανθήκατε την ανάγκη να γράψετε και ποιες πνευματικές διεργασίες σας ώθησαν σε αυτό;

Η σχέση μου με την ποίηση είναι ήδη υπαρκτή από τα παιδικά μου χρόνια. Με την επισήμανση αυτή αναφέρομαι στην έννοια της «ποίησης» ιδωμένης υπό ένα ευρύτατο πλαίσιο, που δεν περιορίζεται στη γραπτή, λογοτεχνική της εκδοχή.

Μιλώ για έναν ποιητικό τρόπο του βίου, ο οποίος με διακατείχε από πολύ νωρίς στη ζωή μου και σχετίζεται στην κυριολεξία με το πώς ακριβώς επιλέγει να ζήσει ένας άνθρωπος, με τον τρόπο δηλαδή που αντιλαμβάνεται την ομορφιά, τον φυσικό κόσμο, την ύπαρξη των συνανθρώπων πλάι του, ακόμα και τον τρόπο που θέτει στόχους και προτεραιότητες στη ζωή του.

Η έναρξη της ενασχόλησής μου με την πολύ συγκεκριμένη διαδικασία της συγγραφής ποιημάτων εντοπίζεται χρονικά μετά το καλοκαίρι του 1994, όταν επέστρεψα από το Βέλγιο, όπου ήμουν για σπουδές, και αφού είχε προηγηθεί μια μεγάλη περίοδος αμφιβολιών και εσωτερικών αναζητήσεων σε σχέση με την ικανότητά μου να αποδεχθώ την ιδιότητα του ποιητή και να αποτολμήσω να γράψω ποιήματα. Κατά τον Ελύτη, απαιτείται ένα ιδιαίτερο θάρρος για να συμβεί αυτό, και γενικά θεωρώ ότι σχετίζεται με ένα είδος αποδοχής του εσώτερου εαυτού μας.

Πότε και πώς ήρθατε για πρώτη φορά σε επαφή με τις περσικές μινιατούρες και τι ήταν εκείνο που σας προσέλκυσε σε αυτήν την τέχνη;

Θα ήθελα αρχικά να τονίσω ότι σήμερα έχω επικεντρωθεί στην ισλαμική διακόσμηση-επιχρύσωση χειρογράφων (tezhip). Όλα ωστόσο άρχισαν με τις περσικές μινιατούρες τουλάχιστον μια τριακονταετία πριν όταν, ξεφυλλίζοντας ένα λεύκωμα που περιείχε δείγματα του συγκεκριμένου είδους τέχνης, βίωσα μια βαθύτατη έκπληξη, που στην ουσία θα την χαρακτήριζα καλύτερα ως κεραύνωση. Διαπίστωσα τότε ότι κάτι μέσα μου σκίρτησε, κάτι που προφανώς σχετίζεται με ό,τι ιδιαίτερο πάλλει στην ψυχή του κάθε ανθρώπου και εκδηλώνεται, όταν τούτο είναι εφικτό, με τρόπο μοναδικό. Τα στρομβώδη συννεφάκια, τα ζωηρά και αδιαβάθμητα χρώματα, η απεικονιστική τυπολογία των προσώπων, η ανυπαρξία τρίτης διάστασης και βάθους, η πέρα από κάθε λογική αναπαράσταση των αρχιτεκτονημάτων, το ατίθασο πέρασμα των ζωγραφισμένων κλαδιών και των μερών του ανθρώπινου σώματος εκτός των καθορισμένων πλαισίων των χειρογράφων, τα ανθρωπόμορφα βράχια, όλα τούτα φανέρωναν στα μάτια μου έναν κόσμο ακατανίκητης έλξης και ταυτοχρόνως οικείο.

Πώς εντρυφήσατε σε αυτήν τη σπάνια και απαιτητική τέχνη, δεδομένου ότι είναι ιδιαίτερα πολύπλοκη και περιλαμβάνει ακόμη και τεχνικές αναπνοής για να παραμένει σταθερό το χέρι;

Το πρόβλημα κατ’ αρχάς για όποιον αποφασίσει να ασχοληθεί με την τέχνη αυτή στην Ελλάδα είναι ότι δεν υπάρχει η δυνατότητα της μαθητείας πλάι σ’ έναν δάσκαλο ή σε μία σχολή, όπως τούτο μπορεί να συμβεί, για παράδειγμα, με τη Βυζαντινή ζωγραφική ή με άλλα είδη τέχνης (μουσική, θέατρο κ.λπ.), καθώς οι περσικές μινιατούρες είναι, ως είδος καλλιτεχνικής δημιουργίας, δυστυχώς, παντελώς άγνωστες στη χώρα μας. Κατά τη γνώμη μου, τούτο είναι αδικαιολόγητο, καθώς στα δικά μας πολιτιστικά πλαίσια έχει ήδη προϋπάρξει η εικονογράφηση των Ευαγγελίων, η οποία είναι συγγενής τέχνη με αυτή των περσικών μικρογραφιών, ειδικά ως προς τα χρησιμοποιούμενα υλικά και τις εφαρμοζόμενες τεχνικές, αλλά δυστυχώς παραμένει και αυτή εντελώς άγνωστη και ανεφάρμοστη στη σύγχρονη Ελλάδα. Όλα τα παραπάνω σημαίνουν ότι για εκμάθηση και για να πάρει κάποιος μια ιδέα για το τί σημαίνει περσική μινιατούρα, πρέπει να καταφύγει στην Ανατολή (Ιράν, Κεντρική Ασία, Ινδία, Τουρκία) ή, εναλλακτικά, προς το Λονδίνο ή το Παρίσι.

Ένα άλλο στοιχείο δυσκολίας είναι το γεγονός ότι ακόμα και η προσπάθεια συλλογής πληροφοριών μέσω του διαδικτύου είναι εξίσου απαγορευτική και ατελέσφορη, διότι οι φορείς της γνώσης και της τεχνικής της συγκεκριμένης τέχνης τηρούν μια άκρως μυστικιστική τάση ως προς τη διάχυση πληροφοριών προς τρίτους, παραπέμποντας με τη συμπεριφορά αυτή στην παμπάλαια και ιδιαίτερη σχέση μάστορα-μαθητευόμενου των συντεχνιών του Μεσαίωνα. Όσο για τη δυσκολία της άσκησης της συγκεκριμένης τέχνης αυτής καθαυτήν, είναι η αλήθεια ότι για την ενασχόληση μαζί της απαιτείται ένας χαρακτήρας και ένα ψυχικό υπόβαθρο πού εδράζονται ακριβώς στον αντίποδα του ανθρώπινου τύπου που τείνει πλέον να παγιωθεί στις σύγχρονες κοινωνίες, ο οποίος χαρακτηρίζεται από την καταβύθιση στις οθόνες, από την πλήρη απώλεια συγκέντρωσης και από το αμαύρωμα του βλέμματος. Σύμφωνα με τα λόγια των παλαιών μαστόρων, πέντε είναι τα βασικά στοιχεία που χαρακτηρίζουν έναν μικρογράφο, στοιχεία, ως επί το πλείστον, δυσεύρετα κατά τη γνώμη μου σήμερα: κατάλληλη ιδιοσυγκρασία, κατανόηση της συγκεκριμένης τέχνης, κατάλληλα χέρια, αντοχή στον πόνο και κατοχή κατάλληλων εργαλείων. Οι συγκεκριμένοι τεχνίτες υποστήριζαν πως έστω και ένα από τα προαναφερθέντα στοιχεία να εκλείψει, δεν πρόκειται να παραχθεί μικρογραφικό έργο ακόμα και αν κάποιος καταβάλει προσπάθειες για εκατό χρόνια. Θέλοντας μάλιστα να δώσουν ένα παράδειγμα τάξης μεγέθους του λάθους στην τέχνη αυτή, και συνεπώς του βαθμού δυσκολίας της, οι ίδιοι ισχυρίζονταν πως εάν μια γραμμή αποκλίνει από την πρέπουσα θέση και διάσταση όσο είναι το μέγεθος που καταλαμβάνει το συκώτι ενός ψύλλου, τότε το αποτέλεσμα θα είναι η ασχήμια.  

Η ποίησή σας και η τέχνη της μικρογραφίας συναντώνται και συνθέτουν κάτι κοινό ή καλύπτουν διαφορετικές πνευματικές και καλλιτεχνικές προσεγγίσεις και ανησυχίες;

Θα έλεγα ότι σαφώς υπάρχει ώσμωση, καθώς και ότι και στις δύο περιπτώσεις, με την άσκηση εκ μέρους μου των δύο συγκεκριμένων ειδών τέχνης, εκπληρώνονται τα βαθύτερα αιτήματα που θέτει η τέχνη εν γένει. Άλλωστε, ας μην ξεχνάμε ότι στις πρωτότυπες περσικές μινιατούρες υπήρχε συγκερασμός κειμένου (το περσικό έπος Σαχναμέ, για παράδειγμα) και απεικονιστικής του απόδοσης δια της μικρογραφίας.

Ο αδελφός σας, Λευτέρης, είναι επίσης πολυτάλαντος ζωγράφος και μουσικός. Υπάρχει κάποια καλλιτεχνική οικογενειακή κληρονομιά που να σας επηρέασε;

Όπως έχω δηλώσει και σε ένα παλαιότερο κείμενό μου, εάν έχει κάποια βάση αλήθειας η έννοια της «κυτταρικής μνήμης», τότε στην περίπτωσή μου βρίσκει σίγουρα την καλύτερή της εφαρμογή μέσω των περσικών μικρογραφιών και της ύπαρξης των προγόνων μου.

Παρεμπιπτόντως, όπως έχω διαπιστώσει με τα χρόνια, δεν υπάρχει ούτε ένα πεδίο της ισλαμικής τέχνης στο οποίο να μην εμπλέκεται κάποιος Αρμένιος.

Από αφηγήσεις λοιπόν της γιαγιάς μου γνωρίζουμε ότι υπήρξε ένας πρόγονός μας, ο Νερσές Εφέντι, καταγόμενος και αυτός από το χωριό που ακόμα και σήμερα ονομάζεται Τομάρζα, ο οποίος ήταν πολύγλωσσος και εξαιρετικά καλλιεργημένος, είχε σπουδάσει στην Κωνσταντινούπολη και είχε «αγιογράψει», όπως έλεγε η γιαγιά μου, πολλές εκκλησίες στη Μικρασία.

Όπως και να’ χει, θεωρώ, και είμαι πλέον πεπεισμένος εδώ και πολλά χρόνια, πως ό,τι πιο βαθύ διαθέτω μέσα μου σε σχέση με την καλλιτεχνική δημιουργία οφείλεται κυρίως στην αρμενική καταγωγή μου και λιγότερο στην ελληνική.

Έχετε ασχοληθεί με την αρμενική τέχνη της μικρογραφίας και της διακόσμησης χειρογράφων;

Η αρμενική μικρογραφία συνιστά ένα πολύ ιδιαίτερο και διακριτό είδος τέχνης, ύψιστης καλλιτεχνικής αξίας. Εκτός από ορισμένες αντιγραφές σελίδων Ευαγγελίων της Αρμενοκιλικίας που έχω επιχειρήσει στο παρελθόν, δεν έχω ασχοληθεί περαιτέρω με τη μικρογραφία των Αρμενίων.

Με γοήτευσαν ολοκληρωτικά οι Πέρσες.

Ωστόσο, κάπου στην άκρη του μυαλού μου κρύβεται η επιθυμία να αντιγράψω στο μέλλον, σε συνεργασία ίσως με τον αδελφό μου, έργα του σπουδαίου Αρμένιου μικρογράφου Μεσρόπ από το Khizan. Οι καλλιτεχνικές ιδέες που εφάρμοσε ο εν λόγω μικρογράφος σε σχέση με την απόδοση θρησκευτικών θεμάτων μου προξενούν ίλιγγο.

Ποια ερώτηση θα θέλατε να σας θέσουν στα πλαίσια αυτής της συνέντευξης;

Η ερώτηση που θα ήθελα να μου θέσουν είναι απλή: Σε ποια εποχή του παρελθόντος θα θέλατε να είχατε ζήσει; Και η απάντησή μου εξίσου απλή: θα ήθελα να ήμουν μικρογράφος στο εργαστήρι του Σάχη, στη Σαφαβιδική Περσία, ασκώντας τη συγκεκριμένη τέχνη με τη χρήση ειδικών τεχνικών αναπνοής, για να μένει σταθερό το χέρι μου καθώς ζωγραφίζω, και χρησιμοποιώντας πινέλα της μιας τρίχας.

Tweet

Share