Βαχέ Ταστσιάν

Μετάφραση Ζακ Νταματιάν

Γκέρλα, Σαμουσουιβάρ, Νεοϊοσλός ή Χαϊακαγάκ(Αρμενόπολη). Πρόκειται για ονομασίες της πόλης Γκέρλα, όπως έχουν προκύψει από τις διάφορες γλώσσες των λαών που έχουν ζήσει εκεί. Η Γκέρλα βρίσκεται στη Ρουμανία, στην ιστορική Τρανσυλβανία. Στις αρμενικές πηγές μπορεί κανείς να βρει πολλές πληροφορίες για την αλλοτινή αρμενική ζωή της πόλης. Αλλά στη σκέψη των περισσοτέρων, ο χαρακτηρισμός «αλλοτινή» παραπέμπει στο παρελθόν, και ως εκ τούτου ισοδυναμεί με το αφανισμένο, το μη αναστρέψιμο, τη λήθη, κάτι που ακούσια μπορεί να οδηγήσει στην αδιαφορία.

Οφείλω να ομολογήσω ότι για πολύ καιρό ήμουν και εγώ μεταξύ εκείνων που αδιαφορούσαν για την αρμενική ιστορική κληρονομιά της Τρανσυλβανίας. Αυτό άλλαξε αποφασιστικά πριν από λίγα χρόνια, ενώ δίδασκα στη Βουδαπέστη. Εκεί μου δόθηκε η ευκαιρία να προσεγγίσω την ιστορία των Αρμενίων της Τρανσυλβανίας με μια ανανεωμένη οπτική. Κατά τη διάρκεια των μαθημάτων, κάποιοι Ούγγροι φοιτητές μου που είχαν καταγωγή από την Τρανσυλβανία μετέφεραν, με ιδιαίτερο ενθουσιασμό, εικόνες και στιγμιότυπα από το πολυπολιτισμικό παρελθόν του τόπου, χωρίς να παραλείπουν την αναφορά στην αρμενική παρουσία της περιοχής. Αλλά επηρεάστηκα ακόμη πιο πολύ από τις φιλικές συζητήσεις, τις διαλέξεις και τα άρθρα του Μπάλιντ Κόβατς (ιστορικού και διευθυντή του τμήματος Αρμενικών Σπουδών του Πανεπιστημίου της Βουδαπέστης «Πίτερ Παζμάνι»), ως ειδικού στην ιστορία των Αρμενίων της Τρανσυλβανίας.

Έτσι, όταν ο Μπάλιντ μάς ενημέρωσε ότι υπάρχει η δυνατότητα να επισκεφτούμε την Τρανσυλβανία, ένιωσα εαυτόν ως ένα είδος «προσκυνητή στην Ιερουσαλήμ», θαρρείς σαν έτοιμος από καιρό για αυτή την ιδιαίτερη στιγμή.

Αφού μείναμε δύο βράδια στην πόλη Κλουζ, η ομάδα μας έφτασε στον προορισμό της... στο Χαϊακαγάκ. Η διάθεσή μου δεν ήταν και τόσο ανεβασμένη, καθώς η σκέψη μου βρισκόταν στον πόλεμο του Λιβάνου. Είχα ανάμεικτα συναισθήματα αναζητώντας τα ίχνη μιας αλλοτινής αρμενικής κληρονομιάς τη στιγμή που στο Λίβανο μια τεράστια παροικιακή ζωή με μια αντίστοιχη κληρονομιά βρισκόταν αντιμέτωπη με τον κίνδυνο ενός ολοκληρωτικού αφανισμού.

Επιπλέον, τη συλλογική μας μνήμη βάραινε η πρόσφατη πλήρης εκκένωση του Αρτσάχ από το αρμενικό στοιχείο.

Υπό το βάρος των συλλογισμών αυτών πραγματοποιήθηκε η επίσκεψη της ομάδας μας στην πόλη Γκέρλα. Ο Ελκ, ο Βιόλα, ο Κόνραντ, ο Γκαρέν, ο Αττίλας, ο Ανατόλι, εγώ, κανείς από εμάς δεν ήταν ειδικός στην ιστορία των Αρμενίων της Τρανσυλβανίας.

Αλλά μαζί μας ήταν ο Μπάλιντ, όπως και ο Πίτερ Κόουι, η ευρυμάθεια του οποίου περικλείει και αυτό το πεδίο. Σύντομα, στην ομάδα μας εντάχθηκε και ο Βιρτζίλ Ποπ από το Κλουζ, που είχε εξειδικευμένες γνώσεις σχετικά με την αρχιτεκτονική της Γκέρλα.

Κατά το παρελθόν, όταν είχε ξεκινήσει τις σχετικές έρευνες, οι συνάδελφοί του στο Βουκουρέστι νόμιζαν ότι είχε αρμενική καταγωγή. Δεν ισχύει κάτι τέτοιο, απλώς το συγκεκριμένο θέμα μιλούσε στην καρδιά του. Και πράγματι, η μελέτη της αρχιτεκτονικής της Γκέρλα ήταν ελκυστική από πολλές απόψεις.

Στο κέντρο της πόλης δεσπόζει ο επιβλητικός αρμενικός καθολικός ναός της Αγίας Τριάδας. Γύρω από αυτόν εκτείνονται κατοικίες που έχουν χτίσει οι Αρμένιοι, πολλές από τις οποίες είναι αρχιτεκτονικά αριστουργήματα, ενώ σε ορισμένες σώζονται μέχρι σήμερα αρμενικές επιγραφές με την ημερομηνία οικοδόμησης και το όνομα του ιδιοκτήτη. Υπάρχει το σπίτι του Αρμένιου Λασλόφ, που συνιστά ένα από τα κυριότερα μουσεία της πόλης και όπου φιλοξενούνται διάφορα εκθέματα σχετικά με την ιστορία της Γκέρλα αλλά και ποικίλα αντικείμενα που αποτελούσαν μέρος της καθημερινότητας της συγκεκριμένης αρμενικής οικογένειας, όπως αρμενόγλωσσα βιβλία και ημερολόγια, αρμενικός τάπητας κ.ά.

Το νεκροταφείο της Γκέρλα αποτελεί άλλο ένα σημαντικό σημείο αναφοράς στην αναζήτηση του αρμενικού παρελθόντος. Πολλά επώνυμα είναι σαφώς αρμενικά. Υπάρχουν όμως και περιπτώσεις που για να αποκαλυφθεί η αρμενική προέλευση, πρέπει να έχεις δίπλα σου κάποιον που να γνωρίζει με κάθε λεπτομέρεια τα μυστικά των Αρμενίων της Τρανσυλβανίας, όπως ο Μπάλιντ.

Την προσοχή τραβούν και πολλές πινακίδες, ονομασίες οδών, που μαρτυρούν την αρμενική παρουσία στην πόλη.

Όλα αυτά τα στοιχεία μάς παραπέμπουν στον 17ο ή στον 18ο αιώνα, όταν η Αρμενόπολη-Χαϊακαγάκ έσφυζε από αρμενική ζωή, με τη γλώσσα, τις γραφές, την εκκλησιαστική ζωή, τις τέχνες, το εμπόριο, τα εδέσματα... Εδώ, μέχρι τα μέσα του 19ου αιώνα υπήρχε έντονη και πολυδιάστατη παροικιακή δραστηριότητα. Πλέον, από κάθε άποψη, η Γκέρλα είναι μια φτωχή πόλη. Θαρρείς πορεύεται με την ανάμνηση του οικονομικού, εμπορικού και πολιτιστικού ένδοξου παρελθόντος της, που θεμελιώθηκε και οικοδομήθηκε κυρίως από το αρμενικό στοιχείο.

Θα έλεγε κανείς ότι η Γκέρλα είναι μια πόλη όπου το αρμενικό παρελθόν και η κληρονομιά απολαμβάνουν τον σεβασμό του λαού.

Η ανάμνηση δεν αποκρύπτεται, δεν έχει σβηστεί, δεν έχει αλλοιωθεί. Αυτό από μόνο του αποτελεί παρηγοριά, όταν σε άλλα μέρη συχνά βιώνουμε και διαπιστώνουμε το αντίθετο. Ως Αρμένιοι, δεν έχουμε συνηθίσει να περιβαλλόμαστε από «Γκέρλες». Η Γκέρλα υπενθυμίζει ότι σε ένα πολυπολιτισμικό περιβάλλον, που βασίζεται στην ανεκτικότητα, υπάρχει η δυνατότητα για διατήρηση και σεβασμό στη μνήμη των εθνικών μειονοτικών στοιχείων.

Ένα ακόμη ελπιδοφόρο γεγονός είναι ότι στην Γκέρλα καταβάλλονται συστηματικές προσπάθειες για τη διατήρηση των αρμενικών αρχείων. Σε κατάλληλο χώρο που ανήκει στην τοπική καθολική εκκλησία έχουν συγκεντρωθεί στοιχεία τα οποία έχουν συλλεχθεί από διάφορα μέρη της Τρανσυλβανίας.

Πίσω από αυτή την ωραία πρωτοβουλία βρίσκεται η Ρίτα Μπερνάντ, γόνος τοπικής αρμενικής οικογένειας. Η ίδια τα τελευταία χρόνια έχει μάθει αρμενικά και έχει μετατραπεί σε φύλακα-άγγελο των αρμενικών χειρογράφων της Τρανσυλβανίας, κατάλογο των οποίων έχει δημοσιεύσει σε συνεργασία με τον Μπάλιντ. Επίσης, καταβάλλονται σοβαρές προσπάθειες για την ψηφιοποίηση των χειρογράφων, ώστε να είναι προσιτά στο ευρύ κοινό.

Η μελέτη των χιλιάδων αυτών σελίδων σίγουρα θα φέρει στο φως διαφόρων λογιών ιστορίες και στιγμιότυπα σχετικά με το αρμενικό παρελθόν στην Τρανσυλβανία. Ξεχωριστή είναι η περίπτωση των χιλιάδων τυπωμένων αρμενικών βιβλίων.

Σε εγκαταστάσεις που βρίσκονται δίπλα στις τοπικές αρμενικές εκκλησίες υπάρχει μεγάλος αριθμός τέτοιων βιβλίων, δυστυχώς εγκαταλελειμμένων. Είναι φορές που έχεις την εντύπωση ότι εδώ και έναν αιώνα, το βιβλίο που κρατάς στα χέρια σου δεν το έχει πλησιάσει, δεν το έχει ξεφυλλίσει κανείς. Στην Γκέρλα μάθαμε ότι η τοπική καθολική εκκλησία σχεδιάζει να τοποθετήσει σε έναν συγκεκριμένο χώρο αυτά τα έντυπα, ώστε να τα προφυλάξει και να είναι στη διάθεση κάθε ενδιαφερόμενου.

Οι ταξιδιωτικές μου εντυπώσεις θα ήταν ελλιπείς αν δεν αναφερόμουν και στο «αγκαντσαμπούρ» (σούπα αυτιών)... Αυτή η σούπα μάς προσφέρθηκε όταν το μεσημέρι συγκεντρωθήκαμε όλοι στην καθολική εξαρχία. Είχε προετοιμαστεί, μαζί με άλλα εδέσματα, από Αρμένιους της περιοχής.

Παρασκευάζεται με γιαούρτι και μαϊντανό, ενώ περιέχει κομμάτια ζύμης που μοιάζουν με αυτιά, θυμίζοντας το «μαντί». Είναι προφανές ότι αυτό το ιδιαίτερα νόστιμο φαγητό αποτελεί μια ανάμνηση πολυτελούς βίου. Ανάμεσα στα πολυπληθή αρχεία και στις εγκαταστάσεις της κοινότητας, το «αγκαντσαμπούρ» παραμένει ζωντανός μάρτυρας, ένα σημαντικό στοιχείο θεματικού πολιτισμού. Ήταν ένας «ευλογημένος άρτος», τον οποίο γευτήκαμε στην Γκέρλα κατά τη διάρκεια της βραχύχρονης επίσκεψής μας. Ένα μέρος όπου, όσο και αν φαίνεται παράξενο, δεν νιώσαμε στιγμή ξένοι, αφού τα αρμενικά ίχνη βρίσκονταν παντού, εμπνέοντάς μας αισθήματα υπερηφάνειας και ικανοποίησης.

Tweet

Share