Zακ Νταματιάν

Στα μέσα του 11ου αιώνα παρατηρούνται καταστροφικές εξελίξεις για την Αρμενία. Την κατάλυση του βασιλείου των Πακραντουνί (Βαγρατιδών) της Μεγάλης Αρμενίας διαδέχεται η επέλαση των Σελτζούκων Τούρκων. Η παρουσία τους αποτελεί τον πρόδρομο της μελλοντικής εισβολής των Τατάρων-Μογγόλων, Τουρκομάνων και Οθωμανών Τούρκων. Υπήρξε όμως και ένα άγνωστο φωτεινό διάλειμμα σχεδόν μισού αιώνα, από τα τέλη του 12ου μέχρι τα μέσα του 13ου, κατά το οποίο η Αρμενία απέκτησε αυτόνομη κρατική υπόσταση υπό την ηγεσία του αριστοκρατικού οίκου των Ζακαριάν.

Τον 11ο αιώνα οι Σελτζούκοι Τούρκοι καταλαμβάνουν μεγάλο τμήμα της Αρμενίας και ιδρύουν μουσουλμανικά εμιράτα. Οι κατακτημένοι Αρμένιοι ζουν υπό συνθήκες αφόρητης καταπίεσης. 

Τα επόμενα χρόνια παρατηρείται το πρώτο προσφυγικό κύμα, με τη δημιουργία των κοινοτήτων της αρμενικής διασποράς. Τη χώρα εγκαταλείπει και μεγάλο μέρος της αριστοκρατίας. Ο ευγενής Χοσρόβ Αρτζρουνί βρίσκει καταφύγιο στο αρμενικό βασίλειο του Λορί. Ο τοπικός άρχοντας Κουρκέν Πακραντουνί τον χρίζει ιππότη και του παραχωρεί την περιοχή Χοζορνί με το ομώνυμο κάστρο. Λόγω της ισχυρής προσωπικότητας του γιου του Ζακαρί, η οικογένεια θα μετονομαστεί σε Ζακαριάν. Η διαδοχή της ηγεσίας είναι κληρονομική, προς τον μεγαλύτερο γιο. 

Το 1118, με πρωτοβουλία του Ζακαρί, το Λορί θα προσαρτηθεί προσωρινά στο βασίλειο της Γεωργίας, την οποία κυβερνά η δυναστεία των Πακραντουνί, αρμενικής καταγωγής, συγγενείς των τελευταίων βασιλιάδων της Αρμενίας. Σε αυτούς τους τόπους καταφεύγουν και άλλοι Αρμένιοι αριστοκράτες, λαμβάνοντας τίτλους ευγενείας για την προσφορά τους στον γεωργιανό στρατό. 

Για ένα διάστημα, η γειτονική χώρα είναι φόρου υποτελής στους Σελτζούκους. Όμως τον 12ο αιώνα το σουλτανάτο τους παρουσιάζει σημάδια παρακμής, από εσωτερικές έριδες. Οι συσχετισμοί αλλάζουν όταν στον θρόνο ανεβαίνει ο Ταβίτ ο Οικοδόμος (1089-1125), ο οποίος ισχυροποιεί τη θέση του. Σύμβουλός του είναι ο Αρμένιος φιλόσοφος Οβαννές «Σαργκαβάκ» (διάκονος). Μετά από στρατιωτική νίκη, καταφέρνει να αποτινάξει το καθεστώς υποτέλειας. Στη γεωργιανή εξωτερική πολιτική ολοένα βρίσκει έδαφος η προοπτική να αποκτήσει η Αρμενία κρατική οντότητα. Με αυτό το εγχείρημα, το βασίλειο θα αποκτούσε στα νότια έναν πιστό σύμμαχο, που συνάμα θα λειτουργούσε και ως ανάχωμα σε μελλοντικές εχθρικές επιθέσεις.

Το 1185 η βασίλισσα Ταμάρ χρίζει «αμιρσαμπαλάρ» (αρχιστράτηγο) τον Σαρκίς Ζακαριάν, προς ανταμοιβή υψηλών υπηρεσιών στην αυλή. Το 1187, μετά τον θάνατό του, ο τίτλος περνά δικαιωματικά στον πρωτότοκο Ζακαρέ. Ο νεότερος Ιβανέ διορίζεται «αταπέγκ», υπασπιστής του διαδόχου του θρόνου. Τα δύο αδέλφια ηγούνται εκστρατείας στην Αρμενία, με 40.000 αρμενο-γεωργιανό στρατό. Η πρώτη μεγάλη νίκη έρχεται με την κατάληψη του κάστρου Αμπέρτ το 1196. Οι συγκρούσεις με τους Σελτζούκους είναι σφοδρές και μακροχρόνιες, ενώ στις επιχειρήσεις βοηθά και ο τοπικός πληθυσμός. Καταφέρνουν να θέσουν υπό τον έλεγχό τους μεγάλο μέρος της Αρμενίας, όπως οι περιοχές Καρς, Αϊραράντ, Γερεβάν, Σιουνίκ, Αρτσάχ, Λορί.

Το 1199 οι Ζακαριάν εισέρχονται θριαμβευτικά στην τελευταία αρμενική πρωτεύουσα Ανί. Ως έδρα και της νέας κυβέρνησης, η πόλη ανακτά μέρος της παλιάς της αίγλης. Οι Ζακαριάν εμφανίζονται ως οι νόμιμοι διάδοχοι των Πακραντουνί (της Αρμενίας), με τον τίτλο «σαχνσάχ». Στη λαϊκή συνείδηση, αλλά και σε γραπτά της εποχής, παρουσιάζονται ως βασιλιάδες. Η Αρμενία αποκτά και πάλι κρατική υπόσταση, με καθεστώς πλήρους αυτονομίας, υπό την προστασία του βασιλείου της Γεωργίας. Αναγνωρίζεται από το εμιράτο Χλατ, τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία και το βασίλειο των Ρουπινιάν της Κιλικίας. 

Τα δύο αρμενικά κράτη διατηρούν στενές σχέσεις, με τον ρόλο της εκκλησίας να αναβαθμίζεται. Στο πλαίσιο αυτό οργανώνονται δύο αρμενικές εκκλησιαστικές σύνοδοι, σε Λορί και Ανί. Η πρωτοβουλία ανήκει στον Αρχιμανδρίτη Μχιτάρ Γκος, προσωπικό σύμβουλο και πνευματικό του Ζακαρέ. Από το πλούσιο συγγραφικό έργο του ιερωμένου, ξεχωρίζει το «Βιβλίο Κρίσεων», ένας κώδικας εκκλησιαστικών και κοσμικών νόμων, προοδευτικής χροιάς. Με βάση τις διατάξεις του ρυθμίζεται η εσωτερική ζωή στην Αρμενία, στην Κιλικία και σε κοινότητες της διασποράς. 

Οι πολιτικές δομές βασίζονται στα πρότυπα της φεουδαρχίας. Η παραδοσιακή αριστοκρατία έχει σχεδόν εξαφανιστεί. Ολόκληροι οίκοι έχουν ξεκληριστεί στα πεδία των μαχών, ενώ πολλοί ευγενείς είχαν διαφύγει στο εξωτερικό. Μεγάλες εκτάσεις περνούν στην ιδιοκτησία πλούσιων γαιοκτημόνων και ξεπεσμένων αριστοκρατών. Σχηματίζεται μια νέα τάξη ευγενών. Δίνεται νέα ώθηση στη γεωργική παραγωγή και στην κτηνοτροφία. Αναπτύσσεται η αστική οικονομία, το εμπόριο και η βιοτεχνία. Δημιουργούνται αδελφότητες και συνεταιρισμοί από επαγγελματίες ομοειδών κλάδων.

Χτίζονται μοναστήρια, κάστρα, φρούρια, γέφυρες και δρόμοι. Ανθεί ο πολιτισμός, με κύριους άξονες την αρχιτεκτονική, τη λογοτεχνία και την ιστοριογραφία. 

Όμως αυτή η φωτεινή αναλαμπή δεν θα διαρκέσει πολύ. Το 1236 στην επικράτεια των Ζακαριάν εισβάλλει ένας καινούργιος εχθρός, άξεστος και πανίσχυρος, οι Μογγόλοι Τάταροι. Οι ορδές τους επιτίθενται ανά περιοχή. Η πρωτεύουσα Ανί αντιστέκεται ηρωικά, αλλά πέφτει. 

Οι Αρμένιοι πρίγκιπες αδυνατούν να συγκροτήσουν μια κοινή γραμμή άμυνας. Άλλοι συνθηκολογούν διατηρώντας την περιουσία τους και άλλοι καταφεύγουν στη Γεωργία. Οι Ζακαριάν μετονομάζονται σε «Αργούτ», δηλαδή «μακρυχέρης», και μετέπειτα «Αργουτιάν». Πρόκειται για το αντίστοιχο γεωργιανό «Μχαρκρτσελί», προσωνύμιο που είχε δοθεί στον Σαρκίς Ζακαριάν από τον βασιλιά της Γεωργίας Γκιόργκι Γ΄.

 Οι αιώνες που ακολουθούν είναι σκληροί και αδυσώπητοι για την Αρμενία. Οργανώνονται απελευθερωτικοί αγώνες, ενίοτε με επιτυχία, αλλά ο κατακτητής είναι πιο ισχυρός. Η χώρα μετατρέπεται σε θέατρο πολεμικών συγκρούσεων και πεδίο ανταγωνισμού αυτοκρατοριών.

Με ανεξάντλητα ψυχικά αποθέματα, ο λαός κατάφερε να διατηρήσει την εθνική του ταυτότητα, δείχνοντας ιδιαίτερο χαρακτήρα στην κοιτίδα του αλλά και στις κοινότητες που δημιούργησε στη διασπορά.

Tweet

Share