Γιώργος Μενεσιάν - Διεθνολόγος

Το ιστορικό υπόβαθρο

Η παρουσία των Αρμενίων στη Μέση Ανατολή δεν οφείλεται μόνο στη Γενοκτονία του 1915. Πολύ πριν από τη Γενοκτονία, αρμενικές κοινότητες με έντονο οικονομικό, θρησκευτικό και πολιτιστικό αποτύπωμα ήταν εγκατεστημένες στην περιοχή της Μέσης Ανατολής. Στα Ιεροσόλυμα, το Αρμενικό Πατριαρχείο λειτουργεί αδιάλειπτα από τον 5ο αιώνα, ενώ η Αρμενική Συνοικία στην Παλαιά Πόλη αποτελεί μία από τις τέσσερις ιστορικές συνοικίες της. Στο Χαλέπι της Συρίας, αρμενικές εμπορικές οικογένειες ήταν ενεργές από τον Μεσαίωνα, αξιοποιώντας τη στρατηγική θέση της πόλης στους δρόμους του μεταξιού. Ιστορική συνέχεια υπάρχει και στην κωμόπολη Κεσάμπ, στο βορειοδυτικό άκρο της χώρας, όπου η αρμενική παρουσία χρονολογείται από τον 14^ο αιώνα. Στον Λίβανο, μικρές αρμενικές κοινότητες κατοικούσαν στις βουνοπλαγιές και στις παράκτιες πόλεις, ενώ η Μονή της Παναγίας του Μπζομάρ αποτελούσε ήδη από τον 18^ο αιώνα σημαντικό κέντρο της Αρμενικής Καθολικής Εκκλησίας. Στο Ιράν, η κοινότητα της Νέας Τζούλφας στο Ισφαχάν, που ιδρύθηκε τον 17^ο αιώνα από τον Σαχ Αββάς Α΄ —ο οποίος μετέφερε δια της βίας δεκάδες χιλιάδες Αρμένιους τεχνίτες και εμπόρους από τον Καύκασο— είχε εξελιχθεί σε έναν από τους πλέον ακμαίους πόλους αρμενικής ζωής στην Ανατολή. Οι Αρμένιοι του Ιράν διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο και στα πολιτικά τεκταινόμενα της χώρας, με χαρακτηριστικότερο παράδειγμα τη συμμετοχή της Αρμενικής Επαναστατικής Ομοσπονδίας (Τασνακτσουτιούν) στη Συνταγματική Επανάσταση του 1905.

Η συστηματική εξόντωση και εκτόπιση του αρμενικού πληθυσμού της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας από τους Νεότουρκους την περίοδο 1915-1918 οδήγησε σε μαζικές προσφυγικές ροές προς τις γειτονικές περιοχές. Κύματα προσφύγων κατέφτασαν στη Συρία, στον Λίβανο, στο Ιράκ, στην Αίγυπτο και αλλού, αναζητώντας καταφύγιο υπό την προστασία των νέων γαλλικών και βρετανικών κτήσεων στη Μέση Ανατολή. Παραδόξως, το Ιράν αποτελεί εδώ εξαίρεση: η Γενοκτονία δεν αύξησε αλλά μείωσε τον αρμενικό πληθυσμό στο βορειοδυτικό Ιράν, καθώς εκεί πολλοί βρήκαν τον θάνατο ή εξαναγκάστηκαν σε φυγή.

Ιράν

Η αρμενική παρουσία στο Ιράν —ιδίως στο Ισφαχάν, στην Τεχεράνη και στην Ταμπρίζ— υπολογίζεται στην ακμή της κατά τον 17^ο-19^ο αιώνα, αριθμώντας εκατοντάδες χιλιάδες μέλη. Μετά τη Γενοκτονία, ο αριθμός των Αρμενίων στο Ιράν σταθεροποιήθηκε γύρω στις 100.000-150.000, εμπλουτισμένος με κάποιους επιζώντες από τα Αρμενικά Υψίπεδα. Η κοινότητα ανέπτυξε σχολεία, εκκλησίες, εφημερίδες και πολιτιστικούς συλλόγους, με τη Νέα Τζούλφα να παραμένει σύμβολο συνέχειας. Τα μέλη της διακρίθηκαν ιδιαίτερα στο εμπόριο, στη βιομηχανία και στις τέχνες, ενώ οι Αρμένιοι είχαν κατοχυρωμένη εκπροσώπηση στο ιρανικό κοινοβούλιο ήδη από τις αρχές του 20^ού αιώνα. Η Ισλαμική Επανάσταση του 1979, ωστόσο, σηματοδότησε μια τομή: η επιβολή ισλαμικής νομοθεσίας, οι περιορισμοί στη δημόσια άσκηση της χριστιανικής πίστης τα πρώτα μετεπαναστατικά χρόνια, οι οικονομικές δυσχέρειες και ο καταστροφικός πόλεμος με το Ιράκ (1980-1988) ώθησαν σε μαζική εκροή προς τη Δύση. Σήμερα, η αρμενική κοινότητα στο Ιράν αριθμεί μόλις 50.000-70.000 άτομα.

Συρία

Το Χαλέπι αποτέλεσε την πρώτη «ανάσα» για τα καραβάνια των προσφύγων που ξεχύθηκαν από την Κιλικία και τα Αρμενικά Υψίπεδα. Μέσα σε λίγα χρόνια από το 1915, η πόλη μεταμορφώθηκε: νέες συνοικίες όπως το Νορ Κιουγ (νέο χωριό) κατοικήθηκαν από δεκάδες χιλιάδες Αρμένιους. Στα τέλη της δεκαετίας του 1920 το Χαλέπι αριθμούσε έως 100.000 Αρμένιους κατοίκους, ένα εντυπωσιακό ποσοστό του συνολικού πληθυσμού της πόλης. Στη Δαμασκό και σε άλλα αστικά κέντρα αναπτύχθηκαν επίσης κοινότητες, αν και μικρότερες. Σημαντική ήταν και η αρμενική παρουσία στη βορειοανατολική περιοχή Τζαζίρε, όπου, πέραν των Αρμενίων επιζώντων από τις πορείες θανάτου προς τη συριακή έρημο, πολλά ορφανά αρμενόπουλα υιοθετήθηκαν από οικογένειες Κούρδων και Αράβων. Οι Αρμένιοι ενσωματώθηκαν γρήγορα στην οικονομική ζωή. Ιδιαίτερα σημαντική υπήρξε η συμβολή τους στην κλωστοϋφαντουργία, στη βιοτεχνία υποδημάτων, στην τυπογραφία και στη φωτογραφία —οι αρμενικοί φωτογραφικοί οίκοι κυριάρχησαν στη συριακή αγορά για δεκαετίες. Η κοινότητα στήριξε ένα πυκνό δίκτυο σχολείων, αποστολικών, καθολικών και ευαγγελικών εκκλησιών, εφημερίδων και πολιτιστικών αλλά και πολιτικών συλλόγων.

Μερικές χιλιάδες Αρμένιοι «επαναπατρίστηκαν» στη Σοβιετική Αρμενία τη δεκαετία του 1940 κατόπιν πρόσκλησης από τις σοβιετικές αρχές. Στη συνέχεια, η αστάθεια που επέφερε ο αραβικός εθνικισμός και το καθεστώς Μπάαθ μετά τη δεκαετία του 1960 λειτούργησαν περιοριστικά για τις κοινότητες μειονοτήτων, χωρίς όμως να αποτρέψουν μια σχετική ευημερία. Εξαίρεση αποτελεί η δεκαετία του 1980, όταν οι οικονομικές δυσκολίες και, δευτερευόντως, η πολιτική αστάθεια οδήγησαν σε έξοδο χιλιάδων Αρμενίων προς την Ευρώπη και την Αμερική. Όλα άλλαξαν με τον εμφύλιο πόλεμο που ξέσπασε μετά το 2011. Το Χαλέπι, θέατρο βίαιων μαχών για χρόνια, άδειασε από την πλειοψηφία των Αρμενίων κατοίκων του. Σε σύνολο περίπου 70.000-80.000 Αρμενίων που κατοικούσαν στη Συρία πριν τον πόλεμο, μεγάλο μέρος κατέφυγε στην Αρμενία, στον Λίβανο ή στη Δύση. Σήμερα, ο αρμενικός πληθυσμός της Συρίας εκτιμάται σε λιγότερους από 10.000 ανθρώπους.

Λίβανος

Ο Λίβανος υπήρξε αναμφίβολα η καρδιά της αρμενικής διασποράς στη Μέση Ανατολή. Μετά τη Γενοκτονία αλλά και την εκχώρηση της Αλεξανδρέττας (σημ. Χατάι) στην Τουρκία το 1939, δεκάδες χιλιάδες πρόσφυγες εγκαταστάθηκαν στη Βηρυτό και στα περίχωρά της, δημιουργώντας το Μπουρτζ Χαμούντ (μια σχεδόν εξ ολοκλήρου αρμενική πόλη στα ανατολικά της πρωτεύουσας). Πολλοί εγκαταστάθηκαν και στο χωριό Αντζάρ στην κοιλάδα Μπεκάα, χτισμένο από επιζώντες της ηρωικής αντίστασης στο Μουσά Νταγ.

Ο αρμενικός πληθυσμός του Λιβάνου έφτασε να αριθμεί 150.000-200.000 σε διαφορετικές φάσεις, ενώ οι Αρμένιοι κατοχύρωσαν συνταγματικά μια εκπροσώπηση εννέα εδρών στο κοινοβούλιο στο πλαίσιο του Εθνικού Συμφώνου το 1943.

Η κοινότητα ανέδειξε επιχειρηματίες, πολιτικούς, καλλιτέχνες και διανοούμενους που σφράγισαν ανεξίτηλα τη λιβανέζικη κοινωνία. Η αρμενική βιομηχανία —κυρίως στην κλωστοϋφαντουργία, στη χαλυβουργία και στις κατασκευές— συνέβαλε καθοριστικά στην οικονομική ανάπτυξη της χώρας. Η πολιτική ζωή οργανώθηκε γύρω από τα τρία ιστορικά αρμενικά κόμματα: το Τασνακτσουτιούν, το Χντσακ και το Ραμγκαβάρ. Οι Αρμένιοι έπαιξαν επίσης σημαντικό ρόλο στη δημιουργία του Κομμουνιστικού Κόμματος Λιβάνου. Το σημαντικότερο, ο Λίβανος ανέλαβε έναν κρίσιμο εκκλησιαστικό ρόλο: το Καθολικάτο της Κιλικίας —αρχικά εδρεύον στο Σις (σημ. Κοζάν), αναγκαστικά μεταφερμένο μετά το 1920 στο Χαλέπι— εγκαταστάθηκε οριστικά στον Αντήλιο του Λιβάνου το 1930 και κατέστη ένα από τα δύο ανώτατα πνευματικά κέντρα της Αρμενικής Αποστολικής Εκκλησίας παγκοσμίως και κορυφαίο θεσμό της διασποράς. Η αρμενική κοινότητα του Λιβάνου αποτελεί επίσης το σημαντικότερο κέντρο της εκπαίδευσης Αρμενίων κληρικών και εκπαιδευτικών, καθώς και της εκδοτικής δραστηριότητας σε ολόκληρη την αρμενική διασπορά.

Ο λιβανέζικος εμφύλιος (1975-1990) σηματοδότησε την αρχή της συρρίκνωσης. Οι αρμενικές συνοικίες δέχτηκαν επιθέσεις και ο πληθυσμός μειώθηκε δραστικά. Η κρίση επιταχύνθηκε από την κατάρρευση της λιβανέζικης οικονομίας και την καταστροφική έκρηξη στο λιμάνι της Βηρυτού (2020), που έπληξε τις αρμενικές γειτονιές της πρωτεύουσας. Σήμερα εκτιμάται ότι οι Αρμένιοι κάτοικοι δεν ξεπερνούν τους 50.000-60.000.

Ιράκ

Μικρότερη σε μέγεθος αλλά σημαντική, η αρμενική κοινότητα του Ιράκ συγκεντρώθηκε κυρίως στη Βαγδάτη, στη βόρεια Βασόρα, στη Μοσούλη και σε χωριά του Ιρακινού Κουρδιστάν. Λίγες χιλιάδες Αρμένιοι επαναπατρίστηκαν στη Σοβιετική Αρμενία τις δεκαετίες του 1920 και του 1940. Τη δεκαετία του 1960, ο πληθυσμός αριθμούσε περίπου 20.000 ψυχές. Οι Αρμενοϊρακινοί είχαν ενεργό ρόλο στα κοινά και αναγνωρισμένη θέση ως χριστιανική μειονότητα. Ωστόσο, οι εκστρατείες αραβοποίησης του Σαντάμ Χουσεΐν στον Βορρά κατά τις δεκαετίες του 1970 και 1980 —ειδικά στις περιοχές του Ιρακινού Κουρδιστάν— εξανάγκασαν πολλούς Αρμένιους να εγκαταλείψουν τη χώρα. Ο πόλεμος του Κόλπου (1991), ο διεθνής αποκλεισμός της δεκαετίας του 1990, η αμερικανική εισβολή του 2003 και η μετέπειτα σεκταριστική και πολιτική βία —κορυφούμενη με την εγκαθίδρυση του Ισλαμικού Κράτους το 2014— σχεδόν εξαφάνισαν την κοινότητα. Σήμερα λίγοι εκατοντάδες Αρμένιοι κατοικούν στο Ιράκ.

Ιορδανία, παλαιστινιακά εδάφη και Ισραήλ

Στην Ιορδανία, μια μικρή αρμενική κοινότητα εγκαταστάθηκε στο Αμμάν μετά το 1915 και εμπλουτίστηκε με πρόσφυγες από την Παλαιστίνη μετά το 1948. Η κοινότητα αριθμεί σήμερα μερικές χιλιάδες και διαθέτει εκκλησία και σχολεία. Στην Ιορδανία και στην Παλαιστίνη, χιλιάδες Αρμένιοι μετανάστευσαν για οικονομικούς λόγους προς τη Δύση και αλλού, ενώ τη δεκαετία του 1940 ορισμένοι συμμετείχαν στο σοβιετικό πρόγραμμα επαναπατρισμού στην Αρμενία. Ο αρμενικός πληθυσμός της περιοχής επηρεάστηκε σημαντικά από τον Πόλεμο των Έξι Ημερών (1967) αλλά και από τον Πόλεμο του Γιομ Κιπούρ (1973).

Η ιδιαίτερη περίπτωση της Ιερουσαλήμ έγκειται στην αδιάσπαστη συνέχεια: το Αρμενικό Πατριαρχείο, με ρίζες στον 5^ο αιώνα, διαχειρίζεται εκκλησίες, μοναστήρια, μουσεία και γη στην Παλαιά Πόλη, αποτελώντας έναν από τους πρεσβύτερους θεσμούς της χριστιανικής Ανατολής. Η κοινότητα της Αρμενικής Συνοικίας, που κάποτε αριθμούσε χιλιάδες μέλη, έχει συρρικνωθεί δραματικά. Σήμερα, οι μόνιμοι κάτοικοι δεν ξεπερνούν τους 500-1.000. Οι αραβοϊσραηλινοί πόλεμοι, η κατοχή της Δυτικής Όχθης και η πίεση τόσο από τις ισραηλινές αρχές και τους παράνομους εποίκους όσο και από επιχειρηματικούς παράγοντες που φιλοδοξούν να αποκτήσουν τμήμα της συνοικίας συνιστούν μια κατεξοχήν υπαρξιακή απειλή για αυτή την ιστορική κοινότητα και τη μοναδική κληρονομιά της.

Αίγυπτος

Στην Αίγυπτο, αρμενικές κοινότητες με εμπορικό χαρακτήρα συγκροτήθηκαν στο Κάιρο και στην Αλεξάνδρεια από τον 19^ο αιώνα. Το Κάιρο υπήρξε επίσης σημαντικό κέντρο των αρμενικών επαναστατικών κομμάτων εκείνη την περίοδο, ενώ οι Αρμένιοι κατείχαν εξέχουσα θέση στην αιγυπτιακή κοινωνία. Ενδεικτικό παράδειγμα αποτελεί το γεγονός ότι ο πρώτος πρωθυπουργός της Αιγύπτου ήταν Αρμένιος, ο Νουμπάρ Πασάς. Μετά τη Γενοκτονία, ο πληθυσμός αυξήθηκε και ανήλθε σε αρκετές δεκάδες χιλιάδες. Η κοινότητα χαρακτηριζόταν από ισχυρή οικονομική βάση και πολιτιστική ακτινοβολία, με εφημερίδες, σχολεία και εκκλησίες.

Οι πολιτικές του Γκαμάλ Άμπντελ Νάσερ (1952-1970) έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στη συρρίκνωση της κοινότητας: οι εθνικοποιήσεις του 1956-1961 απαλλοτρίωσαν επιχειρήσεις και ιδιοκτησίες, αναγκάζοντας τους περισσότερους Αρμένιους —όπως και άλλους μη μουσουλμάνους και μη Αιγύπτιους— να φύγουν για τη Δύση. Σήμερα, η αρμενική κοινότητα της Αιγύπτου αριθμεί λιγότερους από 5.000.

Το πολιτικό, πολιτισμικό και εθνικό αποτύπωμα

Πέρα από αριθμούς, οι αρμενικές κοινότητες της Μέσης Ανατολής ανέπτυξαν μια εξαιρετικά πλούσια εσωτερική ζωή που υπηρέτησε διττό σκοπό: τη διατήρηση της ταυτότητας και την προώθηση του Αρμενικού Ζητήματος. Τα τρία ιστορικά κόμματα λειτούργησαν ως ιδεολογικά και κοινωνικά πλαίσια για τη διαμόρφωση πολιτικής συνείδησης στη διασπορά, στηρίζοντας τόσο τη διεκδίκηση δικαιοσύνης για τη Γενοκτονία όσο και τη διατήρηση της γλώσσας, των τεχνών και της ιστορικής μνήμης. Το αρμενικό σχολείο υπήρξε η κιβωτός αυτής της προσπάθειας: στον Λίβανο, στη Συρία και στο Ιράν λειτούργησαν πλήρη αρμενικά γυμνάσια και λύκεια που εκπαίδευσαν γενιές Αρμενίων με βαθιά συνείδηση της καταγωγής τους. Η Εκκλησία —και κυρίως το Καθολικάτο Κιλικίας στον Αντήλιο— αποτέλεσε τον πνευματικό κορμό, συνδέοντας εκατομμύρια πιστούς παγκοσμίως και διαδραματίζοντας ρόλο θεολογικό, πολιτισμικό και διπλωματικό συνάμα. Τα αρμενικά ΜΜΕ (εφημερίδες, ραδιοφωνικές εκπομπές, αργότερα ψηφιακές πλατφόρμες) τροφοδοτούσαν έναν δημόσιο αρμενικό λόγο που ξεπερνούσε τα εθνικά σύνορα.

Οι αρμενικές κοινότητες της Μέσης Ανατολής, ιδίως εκείνες της Συρίας και του Λιβάνου, υπήρξαν επίσης μία εκ των σημαντικότερων πηγών υποστήριξης της νεοσύστατης Αρμενικής Δημοκρατίας και του Αρτσάχ, τόσο με την παροχή οικονομικής υποστήριξης όσο και με την αποστολή εθελοντών στο Αρτσάχ.

Παράγοντες συρρίκνωσης και σύγχρονες προκλήσεις

Η συρρίκνωση των κοινοτήτων δεν συνιστά αποτέλεσμα ενός μόνο παράγοντα αλλά ενός συνδυασμού πολιτικής αστάθειας, οικονομικής εξαθλίωσης και δημογραφικής πίεσης. Στο Ιράν, η Ισλαμική Επανάσταση επέβαλε νέους όρους ύπαρξης για τις χριστιανικές μειονότητες. Στην Αίγυπτο, η εθνικοποιητική πολιτική του Νάσερ ισοπέδωσε τις αστικές κοινότητες των μειονοτήτων. Στο Ιράκ, ο συνδυασμός των αραβοποιήσεων, των πολέμων και της τζιχαντιστικής βίας εξάλειψε πρακτικά τον αρμενικό πληθυσμό. Στη Συρία, ο εμφύλιος διέλυσε ό,τι είχε χτιστεί με δεκαετίες κόπου. Στον Λίβανο, η οικονομική κατάρρευση, η πολιτική χρεοκοπία και οι πόλεμοι ωθούν πολλούς σε εξωτερική μετανάστευση. Παράλληλα, η αφομοίωση —κυρίως μέσω γάμου με αραβόφωνους χριστιανούς— δρα σιωπηλά αλλά σταθερά σε ορισμένες κοινότητες, δευτερευόντως σε χώρες όπου η αρμενική ταυτότητα δεν υποστηρίζεται θεσμικά.

Στον Λίβανο του σήμερα, η κοινότητα βιώνει τον ίδιο υπαρξιακό κίνδυνο με τη χώρα εν συνόλω: το κράτος έχει πρακτικά καταρρεύσει, η οικονομία αιμορραγεί και οι νέοι φεύγουν μαζικά. Το Καθολικάτο Κιλικίας, που παραμένει στη χώρα, καλείται να επιτελέσει τον θεσμικό του ρόλο εντός ενός κράτους που αδυνατεί πλέον να προσφέρει το παραμικρό δίχτυ ασφαλείας.

Στη Συρία, η πτώση του καθεστώτος Άσαντ τον Δεκέμβριο του 2024 άνοιξε μια νέα σελίδα βαθιάς αβεβαιότητας: η μεταβατική πολιτική τάξη ελέγχεται σε μεγάλο βαθμό από ισλαμιστικές δυνάμεις που πολλοί Αρμένιοι αντιμετωπίζουν με δικαιολογημένη ανησυχία, ανεξαρτήτως των επίσημων διαβεβαιώσεων προστασίας των μειονοτήτων.

Στην Ιερουσαλήμ, το Αρμενικό Πατριαρχείο αντιμετωπίζει επίμονες νομικές και πρακτικές πιέσεις για τμήματα της γης του, σε ένα κλίμα έξαρσης εθνοθρησκευτικών εντάσεων. Στο Ιράν, οι κυρώσεις, η εσωτερική πολιτική πίεση και ο πρόσφατος πόλεμος αφαιρούν σταδιακά ζωτικό χώρο από μια κοινότητα που ήδη έχει χάσει το μεγαλύτερο μέρος της αρχικής της δυναμικής. Με δύο λόγια, οι αρμενικές κοινότητες της Μέσης Ανατολής αντιμετωπίζουν έναν υπαρξιακό κίνδυνο.

Αντί επιλόγου

Οι αρμενικές κοινότητες της Μέσης Ανατολής αποτελούν ένα από τα πλέον εξαιρετικά παραδείγματα επιβίωσης μετά από γενοκτονία. Από τις στάχτες των πορειών θανάτου χτίστηκαν πόλεις μέσα σε πόλεις, γλώσσα μέσα σε γλώσσες, θεσμοί που αντιστάθηκαν για έναν αιώνα στη λήθη. Η ιστορία τους δεν είναι μόνο αρμενική· είναι και συριακή, λιβανέζικη, ιρανική, ιρακινή. Η σταδιακή τους εξαφάνιση αποτελεί απώλεια για τη μνήμη και την πολυφωνία ολόκληρης της Μέσης Ανατολής αλλά και της εμβέλειας και ισχύος της αρμενικής διασποράς.

Σε κάθε περίπτωση, αυτό που απομένει δεν είναι μόνο μια μειονότητα υπό απειλή αλλά η ζωντανή μαρτυρία ότι η Γενοκτονία δεν κατάφερε να σβήσει έναν λαό.

Tweet

Share