Οι καταστροφές των «Τούρκων Ταλιμπάν» Εκτύπωση E-mail

Tourkoi Taliban

Σεβάν Νισανιάν - Μετάφραση: Σάββας Καλεντερίδης

     Σύμφωνα με τη μελέτη απογραφής του Αρμενικού Πατριαρχείου Κωνσταντινούπολης που ολοκληρώθηκε τον Αύγουστο του 1914, εκείνη την εποχή στα όρια του σημερινού τουρκικού κράτους υπήρχαν 2.529 αρμενικές εκκλησίες και 451 αρμενικά μοναστήρια, που χρησιμοποιούνταν από τους πιστούς. Αν θεωρήσουμε ότι ο αρμενικός πληθυσμός το 1914 ήταν περίπου 1,5 εκατ., καταλαβαίνουμε ότι μία εκκλησία αναλογούσε σε 593 Αρμένιους. Μια λογική αναλογία.

Όπως είναι γνωστό, πολλές αρμενικές εκκλησίες και μοναστήρια, ειδικά στις ανατολικές επαρχίες, λεηλατήθηκαν στα γεγονότα του 1895¹. Μερικά από αυτά λίγο-πολύ εγκαταλείφθηκαν ή έμειναν χωρίς κοινότητα και ιερέα. Επίσης, γνωρίζουμε ότι υπάρχουν χιλιάδες αρμενικές θρησκευτικές δομές σε πολλά μέρη της Τουρκίας που έπαψαν να λειτουργούν πριν από το τέλος του 19ου αιώνα και αφέθηκαν στην τύχη τους. Αυτές οι δομές, μερικές από τις οποίες ήταν λίγο-πολύ άθικτες το 1914, δεν υπολογίζονται στον προαναφερθέντα αριθμό.

Στον κατάλογο δεν συμπεριλαμβάνονται δεκάδες εκκλησίες και μοναστήρια του βιλαετίου Ερζερούμ, του οποίου ο αρμενικός πληθυσμός έφυγε κατά τη μετανάστευση του 1829. Το ίδιο ισχύει και για άλλες περιοχές της Ανατολίας όπου κατά το παρελθόν κατοικούσαν αρμενικοί πληθυσμοί και διατηρούσαν τις δικές τους εκκλησίες. Από τα στοιχεία που έχω αντλήσει από τις έρευνες που έχω κάνει, μπορώ να πω ότι ο αριθμός των εγκαταλελειμμένων εκκλησιών που δεν συμπεριλαμβάνονται στον κατάλογο του Πατριαρχείου είναι κοντά στον αριθμό των εκκλησιών που ήταν ενεργές το 1914.

Ένα άλλο σημείο που δεν πρέπει να αγνοηθεί είναι ότι οι νομοί Καρς, Ιγντίρ, Αρνταχάν και Αρτβίν, που ήταν υπό ρωσική κυριαρχία την περίοδο που εξετάζουμε, βρίσκονται εκτός της απογραφής.

Ο αριθμός των εκκλησιών (ενεργών και εγκαταλελειμμένων) σε αυτές τις επαρχίες είναι περίπου 400. Ως εκ τούτου, μπορούμε να δεχτούμε ότι το 1914 ο αριθμός των αρμενικών τόπων λατρείας στην Τουρκία ήταν πάνω από 4.000, πιθανώς κοντά στις 5.000.

Όπως είναι γνωστό, σήμερα λειτουργούν μόνο 36 εκκλησίες στην Κωνσταντινούπολη και μία στην Αντιόχεια (Χατάι). Εκτός από αυτές, η ιδιοκτησία έξι εκκλησιών σε διάφορες πόλεις της Ανατολίας εξακολουθεί να ανήκει στην αρμενική κοινότητα, όμως οι λειτουργίες δεν γίνονται κανονικά (συνήθως μία φορά τον χρόνο). Ελάχιστες είναι οι αρμενικές εκκλησίες που μετατράπηκαν σε τζαμιά ή προστατεύονται από άλλες λειτουργίες.

Οι υπόλοιπες έχουν καταστραφεί από την ενεργό πρωτοβουλία ή την παθητική έγκριση της Τουρκικής Δημοκρατίας.

Να σημειωθεί ότι οι εκκλησίες που ανήκουν στους καθολικούς Αρμένιους δεν εμφανίζονται στον κατάλογο του Πατριαρχείου. Ο αριθμός τους το 1914 υπολογίζεται σε μερικές εκατοντάδες. Ο αριθμός των ελληνορθόδοξων εκκλησιών και μοναστηριών που λειτουργούσαν στις αρχές του 20ού αιώνα είναι ελαφρώς μικρότερος από αυτόν των αρμενικών. Έχω σημειώσει 2.200, χωρίς αυτό να είναι επιβεβαιωμένο.

Δεν έχω πληροφορίες για τον αριθμό των ελληνικών λατρευτικών οίκων που ήταν εγκαταλελειμμένοι στις αρχές του 20ού αιώνα. Λαμβάνοντας όμως υπόψη την ελληνική παράδοση της οικοδόμησης εκατοντάδων μικρών παρεκκλησιών σε κάθε οικισμό και στην κορυφή του βουνού, είναι κατανοητό ότι είναι δύσκολο να βρεθεί ο συνολικός αριθμός.

Δεν έχω πληροφορίες ούτε για τον αριθμό των ασσυριακών εκκλησιών και μοναστηριών που ανήκουν σε διάφορα δόγματα. Μπορώ να μετρήσω περίπου 210 οικισμούς Ασσυρίων (Σουριανοί, Χαλδαίοι, Νεστοριανοί) στους νομούς Μαρντίν, Σιρνάκ, Χάκκαρι και στις γειτονικές επαρχίες. Συνολικά, σε πόλεις και χωριά αυτών των περιοχών νομίζω ότι το 1914 υπήρχαν περίπου 500 ενεργές εκκλησίες. Αν δεν κάνω λάθος, περίπου 40 ή 50 από αυτές είναι ακόμη ενεργές και ανοιχτές για λατρευτικούς σκοπούς. Οι υπόλοιπες καταστρέφονται ή εγκαταλείπονται.

Από τους συνολικά 7.500 έως 10.000 χριστιανικούς οίκους λατρείας, που ήταν άθικτοι ή ημι-άθικτοι το 1914, περίπου 130 εξακολουθούν να είναι χριστιανικοί το 2021. (Δεν χτίστηκαν νέες εκκλησίες ή μοναστήρια μετά το 1914).

Μερικές εκατοντάδες είναι τζαμιά, μουσεία, «πολιτιστικά κέντρα», κινηματογράφοι, οπλοστάσια, αυλές ξυλείας κλπ. και έχουν διατηρηθεί ως κτήρια. Τα υπόλοιπα πιο επιβλητικά εκκλησιαστικά και μοναστηριακά κτίσματα καταστράφηκαν -συχνά με εντολή της πολιτικής διοίκησης (νομάρχη, επάρχου) ή των κατά τόπους στρατιωτικών αρχών-, αλλά αναμφίβολα όλα αυτά έγιναν με την έγκριση της κεντρικής κυβέρνησης.

Ένα, πολύ γνωστό, παράδειγμα είναι η μεγάλη αρμενική εκκλησία της Παναγίας στο κέντρο του Ερζερούμ, η οποία καταστράφηκε στα τέλη της δεκαετίας του 1930 ή στις αρχές του 1940. Ο παππούς μου, ο οποίος ήταν αυτόπτης μάρτυρας, έλεγε ότι οι στρατιώτες έσκαβαν με φτυάρια για μέρες προκειμένου να την γκρεμίσουν· όπου αυτή η μέθοδος δεν είχε αποτελέσματα, χρησιμοποιήθηκε δυναμίτης. Τελικά, ολόκληρη η γειτονιά καταστράφηκε και πολλοί πολίτες σκοτώθηκαν από την έκρηξη.

Από τη μαρτυρία του Γιασάρ Κεμάλ, ο οποίος ήταν δημοσιογράφος στο Βαν εκείνη την εποχή, γνωρίζουμε ότι η μονή Ναρέκ στο χωριό Γιεμισλίκ της επαρχίας Γκεβάς, ένα από τα αριστουργήματα της μεσαιωνικής αρμενικής αρχιτεκτονικής, καταστράφηκε από τον στρατό το 1951 και οι πέτρες της μεταφέρθηκαν σε άλλο μέρος.

Η εκκλησία του Αραπγκίρ, μία από τις πιο όμορφες στην Τουρκία, ανατινάχτηκε με δυναμίτη στις 18 Σεπτεμβρίου 1957. Σε συνέντευξη που πραγματοποιήσαμε για τη γερμανική τηλεόραση το 1987 ακούσαμε τους κατοίκους του χωριού Τζεβιζλί της επαρχίας Σαβσάτ να μιλούν για την καταστροφή τής μνημειώδους γεωργιανής εκκλησίας Τμπέτ που είδαν με τα μάτια τους, η κατασκευή της οποίας ανάγεται στον Μεσαίωνα. Η καταστροφή έγινε με απόφαση του γραφείου του νομάρχη Αρτβίν το 1962-63.

Το μεγάλο μοναστήρι Σουρπ Καραμπέτ στο χωριό Τζεντσιλί του Μους, που χρονολογείται από τον 5ο αιώνα, καταστράφηκε και πάλι από τους στρατιώτες τη δεκαετία του 1960, και τα στοιχεία της λιθοδομής της χρησιμοποιήθηκαν στην κατασκευή σπιτιών.

Είναι φανερό ότι οι κατεδαφίσεις που βασίζονται σε επίσημες αποφάσεις πραγματοποιήθηκαν κυρίως την περίοδο μεταξύ 1935 και 1965. Σημειώνεται ότι οι καταστροφές εκκλησιών έγιναν συστηματικές ειδικά κατά την περίοδο του Δημοκρατικού Κόμματος και βγήκαν από την ατζέντα του κράτους κατά την περίοδο του Τουργκούτ Οζάλ (μετά το 1983).

Από την άλλη πλευρά, υπενθυμίζουμε ότι το σημαντικότερο αρμενικό θρησκευτικό ίδρυμα της Δυτικής Τουρκίας, τα μοναστήρια και τα σχολικά κτήρια στο χωριό Αρμάς (Akmeşe) του Κοτζάελι κατεδαφίστηκαν το 1999 με απόφαση του Υπουργείου. Πολλά περισσότερα από τα μοναστήρια και τις εκκλησίες που κατεδαφίστηκαν έχουν αφεθεί σκόπιμα στην τύχη τους. Στην πλειονότητά τους κατασχέθηκαν από ιδιώτες και χρησιμοποιήθηκαν ως αχυρώνες και αποθήκες. Τα άλλα κτήρια έμειναν εγκαταλελειμμένα και έγιναν σκουπιδότοποι.

Οι ανασκαφές από κυνηγούς θησαυρών ενθαρρύνονται ανοιχτά ή σιωπηρά από τις επίσημες αρχές. Πολλά από αυτά τα κτήρια γκρεμίστηκαν για να περάσει ο δρόμος, για να γίνουν πάρκινγκ ή σχολεία, ενώ άλλα κατεδαφίστηκαν με το σκεπτικό ότι είναι ετοιμόρροπα.

Σήμερα δεν υπάρχει κανένα ίχνος από το 80% των 10.000 εκκλησιών που υπήρχαν το 1914 στα όρια της σημερινής Τουρκίας. Όσες υπάρχουν ακόμα είναι σε μια κατάσταση που από ντροπή λες «καλύτερα να είχαν κατεδαφιστεί». Από την άλλη, η «αποκατάσταση» μερικών εκκλησιών από ορισμένους εργολάβους με απόφαση του Υπουργείου ισοδυναμεί με καταστροφή.

Το ερώτημα είναι το εξής: Υπάρχει διαφορά μεταξύ του ταλιμπανισμού που δυναμιτίζει τα αγάλματα του Βούδα στο Αφγανιστάν και του κεμαλισμού που καταστρέφει 10.000 εκκλησίες στην Τουρκία; Αν ναι, ποια είναι αυτή; Εάν ο κεμαλισμός είναι καλός, δεν θα ήταν απαραίτητο να υπερασπιστούμε και τους Ταλιμπάν; Αν οι Ταλιμπάν είναι κακοί, δεν είναι λογικό να βρίζουμε και την Τουρκική Δημοκρατία;

Νομίζω ότι είναι μια εύκολη ερώτηση. Εάν τεθεί στις εξετάσεις, το δεκάρι είναι εγγυημένο.

 

1. Η Γενοκτονία των Αρμενίων θεωρείται ότι είχε προοίμιο τις Χαμιτικές σφαγές την περίοδο 1895-1896, οι οποίες πήραν το όνομά τους από τον σουλτάνο Αβδούλ Χαμίτ. Μουσουλμάνοι κάτοικοι των περιοχών όπου κατοικούσαν Αρμένιοι και Οθωμανοί στρατιώτες δολοφόνησαν χιλιάδες, ενώ ακόμα περισσότεροι πέθαναν από τις κακουχίες και τον βαρύ χειμώνα.

Share
 

Για να εξασφαλίσουμε τη σωστή λειτουργία του ιστότοπου, μερικές φορές τοποθετούμε μικρά αρχεία δεδομένων στον υπολογιστή σας, τα λεγόμενα «cookies». Οι περισσότεροι μεγάλοι ιστότοποι κάνουν το ίδιο. Περισσότερα...

"Δέχομαι"


ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΒΙΒΛΙΩΝ


διαφήμιση στο αρμενικά

armenian community

Online Επισκέπτες

Έχουμε 42 επισκέπτες συνδεδεμένους