O Καρεκίν Νζτέχ Και η μάχη του Ζανκεζούρ Εκτύπωση

 

Ζακ Νταματιάν

Απρίλιος - Ιούνιος 2013 τεύχος 77

 

1921. Ό­λη η Αρ­με­νί­α εί­ναι υ­πό ξέ­νη κα­το­χή. Ό­λη; Ό­χι.

Μια μι­κρή α­νυ­πό­τακτη πε­ριο­χή α­ντι­στέ­κε­ται α­κό­μη στον κα­τα­κτη­τή. Για πό­σο και­ρό ό­μως;

Στις 2 Δε­κεμ­βρί­ου του 1920 η Δη­μο­κρα­τί­α της Αρ­με­νί­ας, ευ­ρι­σκό­με­νη με­τα­ξύ σφύ­ρας και άκ­μο­νος υ­πο­κύ­πτει. Η κε­μα­λι­κή Τουρ­κί­α προ­ε­λαύ­νει α­πό τα δυ­τι­κά, πα­ρα­βιά­ζο­ντας τη συν­θή­κη των Σε­βρών, ε­νώ πα­ράλ­λη­λα ο Κόκ­κι­νος Στρα­τός έ­χει κα­τα­λά­βει θέ­σεις στα α­να­το­λι­κά σύ­νο­ρα. Η ε­ξαι­ρε­τι­κά πιε­στι­κή κα­τά­στα­ση και η α­που­σί­α ο­ποιασ­δή­πο­τε ου­σια­στι­κής ε­ξω­τε­ρι­κής βο­ή­θειας ο­δη­γεί την κυ­βέρ­νη­ση στην ε­πι­λο­γή της σο­βιε­το­ποίη­σης. Σο­βιε­τι­κοί και Τούρ­κοι συμ­φω­νούν στην πα­ρα­χώ­ρη­ση του Κα­ρα­πάχ, του Να­χι­τσε­βάν, άλ­λα και του Ζαν­κε­ζούρ στο Α­ζερ­μπα­ϊ­τζάν. Η έ­κτα­ση της ή­δη α­κρω­τη­ρια­σμέ­νης Αρ­με­νί­ας πε­ριο­ρί­ζε­ται α­κό­μα πε­ρισ­σό­τε­ρο, ε­νώ η με­θό­δευ­ση αυ­τή θα εί­χε ως α­πο­τέ­λε­σμα η Τουρ­κί­α και το Α­ζερ­μπα­ϊ­τζάν να συ­νο­ρεύ­ουν. Η α­πό­δο­ση και του Ζαν­κε­ζούρ στο Α­ζερ­μπα­ϊ­τζάν θα ο­δη­γού­σε ε­πι­πλέ­ον στην πραγ­μα­το­ποί­η­ση του πα­ντου­ρα­νι­κού σχε­δί­ου. Στο με­τα­ξύ, α­πό την ε­πο­χή της Α­νε­ξαρ­τη­σί­ας, στα βου­νά του Ζαν­κε­ζούρ, ο Στρα­τη­γός Κα­ρε­κίν Νζτέχ εί­χε ή­δη α­να­λά­βει  στρα­τιω­τι­κή δρά­ση, με ε­πι­τυ­χη­μέ­νες ε­πι­χει­ρή­σεις ε­να­ντί­ον των Τα­τά­ρων.

Τον Ιού­λιο του 1920, ο Κόκ­κι­νος Στρα­τός α­φού κα­τα­λαμ­βά­νει το Χα­ρά­πα, προ­ε­λαύ­νει στη νό­τια Αρ­με­νί­α. Με­τά α­πό 70 η­μέ­ρες σκλη­ρών μα­χών, το Ζαν­κε­ζούρ έ­χει σχε­δόν κα­τα­λη­φθεί. Στις 25 Αυ­γού­στου στην εκ­κλη­σί­α  του χω­ριού Γκαρ­ντ, κο­ντά στο Ά­παν, α­πο­φα­σί­ζε­ται α­πό τους Αρ­με­νί­ους ε­πα­νά­στα­ση υ­πό την η­γε­σί­α του Κα­ρε­κίν Νζτέχ. Με­τά α­πό λυσ­σα­λέ­ες μά­χες, το Ζαν­κε­ζουρ το Νο­έμ­βριο α­πε­λευ­θε­ρώ­θη­κε. Στις 25 Δε­κεμ­βρί­ου του 1920 στη μο­νή Ντα­τέβ πραγ­μα­το­ποιεί­ται συ­νέ­δριο, στο ο­ποίο α­να­κη­ρύσ­σε­ται η  α­νε­ξαρ­τη­σί­α του Ζαν­κε­ζούρ, με σκο­πό την έ­νω­ση με τη Σο­βιε­τι­κή Αρ­με­νί­α. Ο Κα­ρε­κίν Νζτέχ μά­λι­στα ο­ρί­ζε­ται αρ­χι­στρά­τη­γος. Σε 2ο Συ­νέ­δριο στις 27 Α­πρι­λί­ου 1921, πά­λι στο Ντα­τέβ, α­να­κη­ρύσ­σε­ται η δη­μιουρ­γί­α της κυ­βέρ­νη­σης της Ο­ρει­νής Αρ­με­νί­ας. Σε αυ­τούς τους μή­νες ορ­γα­νώ­νε­ται η ά­μυ­να ε­νά­ντια στον Κόκ­κι­νο Στρα­τό. Οι μά­χες διαρ­κούν έ­ως τον Ιού­λιο. Ο Κα­ρε­κίν Νζτέχ και η ο­μά­δα του α­φού βρί­σκο­νται α­ντι­μέ­τω­ποι με πο­λυ­πλη­θέ­στε­ρες δυ­νά­μεις και α­φού λά­βουν δια­βε­βαιώ­σεις ό­τι  το Ζαν­κε­ζούρ θα πα­ρα­μεί­νει στα ό­ρια της Σο­βιε­τι­κής Αρ­με­νί­ας, α­πο­σύ­ρο­νται στα  βου­νά της Περ­σί­ας. 

Σύγ­χρο­νοι αρ­μέ­νιοι ι­στο­ρι­κοί συ­γκλί­νουν στην ά­πο­ψη ό­τι αυ­τή η α­δι­κη­μέ­νη, ως προς την προ­βο­λή της, α­πό την ι­στο­ρί­α μά­χη εί­ναι ι­διαί­τε­ρης σπου­δαιό­τη­τας για την ύ­παρ­ξη και ε­πι­βί­ω­ση της ση­με­ρι­νής Αρ­με­νί­ας. Ρί­χνο­ντας κα­νείς μια μά­τια στο χάρ­τη εύ­κο­λα δια­πι­στώ­νει ό­τι αν η ε­ξέ­λι­ξη ή­ταν δια­φο­ρε­τι­κή, η Αρ­με­νί­α θα ή­ταν α­σφυ­κτι­κά πε­ρι­κυ­κλω­μέ­νη α­πό την Τουρ­κί­α και το Α­ζερ­μπα­ϊ­τζάν, πράγ­μα ι­διαί­τε­ρα ε­πι­κίν­δυ­νο, α­φού δε θα εί­χε διέ­ξο­δο στο Νό­το. Ε­πι­πλέ­ον, θα ή­ταν α­κό­μα πιο δύ­σκο­λη η σύν­δε­ση με το Γα­ρα­πάγ.

Σή­με­ρα μπαί­νο­ντας κα­νείς στα ό­ρια της ε­παρ­χίας του Σιου­νίκ (Ζαν­κε­ζούρ) συ­να­ντά έ­να μνη­μεί­ο προς τι­μήν των πε­σό­ντων. Η μά­χη αυ­τή πράγ­μα­τι κα­τέ­χει ξε­χω­ρι­στή θέ­ση στις χρυ­σές σε­λί­δες των η­ρω­ι­κών α­γώ­νων του Έ­θνους μας.