Aπογραφή της επαρχίας του Καραμπάχ το 1823 Εκτύπωση E-mail

apografh

H ρω­σι­κή α­πο­γρα­φή της επαρ­χί­ας του Κα­ρα­μπάχ του 1823

και η ε­θνο­λο­γι­κή σύν­θε­ση της ορεινής ζώνης

 

Του Δρ. Ελευθέριου Π. Αλεξάκη

Oκτωβριος – Δεκέμβριος 2014 τεύχος 83

 

Κα­τά τη διάρ­κεια του πρώ­του ρω­σο-περ­σι­κού πο­λέ­μου (1804-1813), οι Ρώ­σοι βαθ­μιαί­α πέ­τυ­χαν να προσαρτή­σουν και να υ­πο­τά­ξουν έ­ναν αριθμό Χανά­των  βό­ρεια του Αράξη και νό­τια του Τε­ρέκ. Με τη συνθή­κη του Γκο­λε­στάν  (Γκου­λι­στάν) το 1813, ο Σάχης α­ναγνώ­ρι­σε την κυριαρ­χί­α της Ρωσί­ας στα Χανάτα του Κα­ρα­μπάχ, Γκα­νιέχ, Σακ­κί (Σε­κί), Σιρ­βάν, Νταρμπά­ντ, Κο­μπέχ (Κου­μπά), Μπα­κού και μέ­ρος του Ταλές, τα ο­ποί­α κα­τέ­χονταν ή­δη α­πό τους Ρώ­σους.

Ει­δι­κό­τε­ρα, στις 14 Μα­ΐ­ου του 1805 ο στρα­τη­γός Παύ­λος Τσι­τσια­νόβ,  στρα­τιω­τι­κός διοι­κη­τής του Καυκάσου και ο Ε­μπρα­χίμ Χαν του Κα­ρα­μπάχ υπέ­γρα­ψαν συνθήκη με την ο­ποί­α η επαρ­χία του Κα­ρα­μπάχ έ­γι­νε ρω­σι­κό προ­τε­κτο­ρά­το. Ο Ε­μπρα­χίμ Χαν υ­πο­σχέθη­κε να είναι πιστός υπή­κο­ος του Τσάρου και να πλη­ρώ­νει ετήσιο φό­ρο 8.000 χρυ­σών ρου­βλί­ων, ε­νώ θα έ­πρε­πε να στείλει έ­να γιο και έ­ναν εγ­γο­νό του ως ομή­ρους στη Τι­φλί­δα, έ­δρα της ρω­σι­κής διοί­κη­σης. Αντί­στοι­χα η Ρωσί­α του υποσχέ­θη­κε ό­τι αυ­τός και οι από­γο­νοί του ό­τι θα συ­νε­χίσουν να εί­ναι Χαν του Καραμπάχ.

Στις 2 Ιου­νί­ου του 1806 ό­μως ο Εμπρα­χίμ Χαν δολοφονή­θη­κε α­πό ρώ­σους στρα­τιώ­τες, ό­ταν ε­πιχεί­ρη­σε να δια­φύγει στην Περ­σί­α και να ενωθεί με τον περ­σι­κό στρατό. Την ί­δια τύχη εί­χε και ο στρα-τηγός Τσι­τσια­νόβ που δολο­φο­νή­θη­κε  το 1806 έ­ξω α­πό το Μπα­κού. Οι  Ρώ­σοι το­πο­θέ­τη­σαν στη θέ­ση του Εμπρα­χίμ Χαν έναν γιο του, τον Μα­χντί-κο­λί με την υ­ποχρέ­ω­ση να τη­ρη­θούν οι ί­διοι ό­ροι.

Τον Νο­έμ­βρη του 1822 ό­μως, ο Μα­χντί- κο­λί Χαν διέ­φυ­γε  και αυ­τός στην Περ­σί­α. Τό­τε ο νέ­ος στρα­τιω­τι­κός διοι­κη­τής της Γε­ωρ­γί­ας, του Α­στρα­χάν και του Καυ­κά­σου στρατη­γός  Α­λε­ξέ­ι Πε­τρό­βιτ­ς Ερ­μο­λόβ α­ποφά­σι­σε να κα­ταρ­γή­σει την αυ­το­νο­μί­α του Χα­νά­του και να το εν­σω­μα­τώ­σει στη Ρω­σί­α.

Για να κα­ταμετρήσει τον πλη­θυ­σμό του Κα­ρα­μπάχ και να επι­βε­βαιώ­σει τα εισοδήμα­τα που ει­σέπρα­ξε ο τε­λευ­ταί­ος Χαν, ο Ερ­μο­λόβ, στις 13  Ια­νουαρί­ου του 1823, έ­δω­σε ε­ντο­λή  στον κρατικό Σύμ­βου­λο Παύ­λο Ι­βα­νό­βιτ­ς Μο­γκι­λέβσκι και στον συνταγματάρχη Πέτρο Νι­κολάγιε­βιτ­ς Ερμολόβ τον 2ο να προχωρή­σουν σε μια λεπτο­μερή α­πο­γρα­φή της Επαρ­χί­ας του Καραμπάχ. Οι δύ­ο α­ξιω­ματού­χοι ζή­τη­σαν τη βο­ή­θεια  του Μιρ­ζά Τζαμάλ, γενικού γραμ­ματέ­α του ντιβάν (γραμ­μα­τεί­ας) του Μα­χντί- κολί Χαν. Αυτός πα­ρου­σί­α­σε  τους φο­ρο­λο­γι­κούς κα­ταλό­γους (ντα­φτάρ) και ε­ξή­γη­σε τους ποι­κί­λους φό­ρους που συ­νε­λέ­γη­σαν στο Καραμπάχ το 1822. Ύ­στε­ρα α­πό δια­βου­λεύ­σεις και με άλ­λους α­ξιωματού­χους και γαιο­κτή­μο­νες, ο σύμ­βουλος Μο­γκιλέβ­σκι και ο Ερ­μολόβ ο 2ος (που ε­ντω­με­τα­ξύ εί­χε προ­α­χθεί σε α­ντι­στρά­τη­γο), παρουσί­α­σαν τα ευ­ρή­ματα της έ­ρευ­νας συ­νταγ­μέ­να σε 35 κα­τα­λό­γους στο Κοι­νο­τι­κό Συμ­βού­λιο του Σουσί (πρω­τεύ­ου­σα του Κα­ραμπάχ) στις 17 Α­πρι­λί­ου του 1823, ε­νώ στις 2 Μα­ΐ­ου στον στρα­τη­γό Ερ­μολόβ στην Τι­φλί­δα. 

Η α­πο­γρα­φή με τί­τλο «Opisanie  Karabagskoi  provintsii sostavlennoe v 1923 godu deistvitelnym statskim sov etnikom Mogilevskim i Polkovnikom Ermolovym 2m», (Tiflis 1866), δη­λα­δή «Πε­ρι­γρα­φή της επαρ­χί­ας του Κα­ρα­μπάχ πραγ­μα­το­ποι­η­θεί­σα το 1823»  δη­μοσιεύ­τη­κε το 1866 στο τυ­πο­γρα­φεί­ο του Αντι­βασιλέ­ως του Καυκάσου στην Τι­φλί­δα σε πο­λύ λί­γα και δυ­σεύ­ρε­τα α­ντί­τυ­πα, ε­νώ το 2003, μια άλ­λη έκ­δο­ση σε 500 α­ντί­τυ­πα παρου­σιά­στη­κε στο Μπα­κού. Αλ­λά ό­πως και άλλες εκ­δό­σεις που α­να­φέ­ρο­νται στο Ο­ρει­νό Κα­ρα­μπάχ και που α­κολού­θη­σαν χρο­νι­κά την αρμε­νο-αζερι­κή σύγκρου­ση του 1988 για την πε­ριο­χή, έ­χει υ­πο­στεί και αυ­τή αλ­λοιώ­σεις (σκόπι­μη ή εκ πα­ρα­δρο­μής ε­ξα­φά­νι­ση  της αρ­με­νι­κής πα­ρου­σί­ας). 

Οι Αζέ­ροι ι­στο­ρι­κοί μέ­χρι πριν δύ­ο δεκαετί­ες δεν αρ­νούνταν την ι­στο­ρι­κή αρ­με­νική πα­ρου­σί­α στο Ορει­νό Κα­ρα­μπάχ. Μά­λι­στα, το 1920, η α­ζε­ρική κομ­μου­νι­στι­κή η­γε­σί­α εί­χε δια­κη­ρύ­ξει ό­τι το Ορει­νό Κα­ρα­μπάχ θα έ­πρε­πε να θεω­ρη­θεί μέρος της Αρμε­νι­κής Σοσια­λι­στικής Δη­μο­κρατί­ας. Όπως α­νέ­φε­ρα  ό­μως, ύστε­ρα α­πό το 1988, οι Aζέροι πα­νε­πι­στη­μια­κοί και ακαδη­μαϊκοί, υπό την η­γε­σί­α του Ζι­γιά Μπουνιατόβ, απε­φά­σι­σαν να αρ­νη­θούν οιαδήπο­τε αρ­με­νι­κή απαίτη­ση στην πε­ριο­χή, υ­ποστη­ρί­ζο­ντας αρ­χι­κά ό­τι δεν υ­πήρ­χε σημα­ντι­κός α­ριθμός Αρμε­νί­ων ε­κεί πριν το 1828, χρο­νολογία υ­πο­γρα­φής της ρωσο-περ­σικής συν­θήκης του Τουρ­κμεντσά­ι. 

Στη συνέχεια, α­ντι­λαμ­βα­νό­με­νοι ό­τι το επι­χεί­ρη­μα αυτό δεν ή­ταν ι­σχυ­ρό, άρχι­σαν να α­ντι­κρού­ουν τα δεδομέ­να της ρω­σι­κής απογρα­φής του 1823 (ε­νός ου­δέ­τε­ρου δη­λα­δή και μη προ­κατειλημμέ­νου τρί­του, των Ρώ­σων) με άλ­λους τρόπους. Για πα­ρά­δειγ­μα,  η Σεμ­φί­ρα Χατζί­εγε­βα, στη δί­γλωσ­ση (αγ­γλική/ρω­σι­κή) ει­σα­γω­γή της έκ­δο­σης του 2003, παρό­λο που εί­χε γνώση της πα­ρου­σί­ας των αρμε­νί­ων πριγκί­πων (μελίκ) α­πο­συνδέ­ει το ό­νο­μα Αρ­μέ­νιος α­πό τους μελίκ, ο­νο­μά­ζο­ντάς τους μά­λι­στα με την α­ρα­βο-περ­σι­κή εκ­φορά της λέ­ξης μαλίκ. Ε­πι­πλέον υ­πο­στη­ρί­ζει ό­τι, σκό­πι­μα, για λό­γους απο­φυ­γής της φο­ρο­λογί­ας, οι αρ­χη­γοί των ταταρι­κών  χω­ριών δεν έ­δι­ναν τον πλή­ρη α­ριθ­μό των κατοί­κων των χωριών τους. 

Αλ­λά ας ε­πι­στρέψου­με στα δε­δο­μέ­να. Η α­πο­γρα­φή χα­ρα­κτη­ρίζει τον πλη­θυ­σμό των δια­φό­ρων πε­ριοχών της ευ­ρύ­τε­ρης επαρ­χί­ας του Κα­ρα­μπάχ ως Τά­ταρους, Αρμε­νί­ους και νομά­δες. Έ­να σύ­νο­λο 17.101 οι­κο­γε­νειών χω­ρι­κών και νο­μά­δων που ζού­σαν στους μα­χα­λά­δες (ευ­ρύ­τε­ρες διοι­κη­τι­κές πε­ριο­χές και ό­χι μέρος χω­ριού) στην ε­παρ­χία το 1822. 

H α­πο­γραφή αναφέρει τις τουρ­κι­κές φυ­λές ως Τά­ταρους, ε­νώ οι υ­πό­λοι­ποι μουσουλ­μά­νοι  χα­ρα­κτη­ρί­ζο­νται ως Κούρ­δοι ή με τα ο­νό­μα­τα των φυ­λών τους. Το ό­νο­μα Τά­τα­ροι χρη­σι­μο­ποιείται κυ­ρί­ως γι' αυ­τούς που μι­λούσαν μια το­πική  τουρ­κική διά­λε­κτο, την τουρ­κί. Πρό­κει­ται  για μια τουρκο-ι­ρα­νική διά­λε­κτο  που ο­μι­λείται  στην α­να­τολική Υπερ­καυ­κα­σί­α και σε μέ­ρη  του ι­ρα­νι­κού Αζερ­μπαϊτζάν και εί­ναι δια­φο­ρε­τι­κή από την ο­θω­μα­νι­κή και τη σύγ­χρο­νη τουρ­κι­κή (της Τουρ­κικής Δη­μο­κρατί­ας). Τον 20ο αιώ­να η τουρκί α­πο­τέ­λε­σε τη βά­ση της λο­γο­τε­χνικής γλώσ­σας της νέ­ας Δη­μο­κρα­τί­ας του Αζερ­μπαϊτζάν. Το κουμ­μουνιστι­κό κα­θεστώς  κατήργησε την αρα­βο-περ­σική γρα­φή και υιο­θέ­τη­σε το κυ­ριλ­λι­κό [σλα­βι­κό] αλφά­βη­το. 

Ό­λες οι ρω­σι­κές πη­γές α­να­φέ­ρο­νται σ' αυ­τούς ως Τουρ­κο-τά­ταρους ή Τά­ταρους, ε­νώ στις περ­σι­κές πη­γές με τα φυ­λετι­κά τους ο­νό­μα­τα. Στις αρ­χές του 20ου αιώ­να οι διά­φο­ρες πε­ριο­χές της α­να­το­λι­κής Υπερ­καυ­κασίας συ­νενώ­θη­καν  και σχη­μάτισαν το σημε­ρι­νό Αζερ­μπαϊτζάν, το ο­ποί­ο δα­νείστη­κε το ό­νο­μα α­πό την γειτ­νιά­ζου­σα ε­παρ­χί­α του βο­ρειο­δυ­τι­κού Ι­ράν. Ε­πο­μένως το Αζερμπαϊτζάν (και οι Α­ζέ­ροι) δεν εμ­φα­νί­ζε­ται στις πε­ρισ­σό­τε­ρες ρω­σικές και περ­σι­κές πη­γές που α­να­φέ­ρο­νται στις πε­ριοχές βόρεια του πο­τα­μού Αρά­ξη πριν α­πό τον 20ο αιώ­να. Ει­δι­κό­τε­ρα, στην ευ­ρύ­τε­ρη πε­ριο­χή του Κα­ρα­μπάχ οι νο­μά­δες α­πο­τε­λού­νταν α­πό 8.445 οι­κο­γέ­νειες, οι Αρμέ­νιοι α­πό 4.654 και οι Τά­ταροι α­πό 4.002, δη­λαδή οι πρώ­τοι α­πο­τε­λού­σαν το 49,38%, οι Αρμέ­νιοι το 27,22% και οι Τά­τα­ροι το 23,40%. 

Αλ­λά η απο­γρα­φή κα­τα­δει­κνύ­ει ε­πι­πλέ­ον ό­τι οι Αρμένιοι α­πο­τε­λού­σαν τη συ­ντρι­πτική πλειο­ψη­φί­α των πέ­ντε μα­χα­λά­δων (α­ντι­στοι­χούν στα πέ­ντε με­λι­κά­τα) τα ο­ποί­α αρ­γό­τε­ρα α­πο­τέ­λε­σαν  το Ορει­νό Κα­ρα­μπάχ. Ή­ταν οι μο­να­δι­κοί κά­τοικοι  ό­λων των χω­ριών στους μα­χα­λά­δες Γκολε­στάν, Χα­τσέν και Ζραμπέρντ. Οι  μα­χα­λάδες Βα­ρά­ντα και Ντιζάκ εί­χαν μό­νο α­πό έ­να ταταρικό χω­ριό, ε­νώ ό­λα τα υ­πό­λοι­πα κα­τοι­κούνταν α­πό Αρ­με­νί­ους. 

Σύμ­φω­να με τη ρωσι­κή α­πογρα­φή, στους πέ­ντε μα­χα­λά­δες του Ο­ρεινού Κα­ρα­μπάχ υπήρ­χαν συ­νο­λι­κά 1.536 αρμε­νι­κές οι­κο­γέ­νειες και 53 ταταρικές. Επο­μέ­νως το 1822 οι Αρμέ­νιοι α­πο­τε­λού­σαν το 96,67% του πλη­θυ­σμού του Ορει­νού Κα­ρα­μπάχ, ε­νώ οι Τά­τα­ροι το υπό­λοι­πο 3,33%. 

Αυ­τά προκύ­πτουν α­πό την πρό­σφα­τη, του 2012, έκ­δο­ση της ρω­σι­κής απο­γραφής του 1823 στην αγγλική γλώσσα, α­πό τον αρμέ­νιο ι­στορικό της νεότε­ρης αρ­με­νικής ιστο­ρί­ας Τζωρ­τζ Μπουρ­νου­τιάν (George Bournoutian,The 1823 Russian Survey of the Karabakh Province. Mazda Publishers, California), ο οποί­ος ε­κτός α­πό τα πραγμα­το­λογι­κά ερ­μη­νευ­τι­κά σχό­λια των ό­ρων και θε­σμών σε μια κατα­το­πιστική ει­σαγω­γή και έ­ναν αναλυ­τικότε­ρο σχο­λια­σμό στον ε­πί­λογό του (που α­πετέλε­σαν τη βάση αυ­τού του κειμένου), έ­θε­σε και πά­λι το ζή­τη­μα του διαχω­ρισμού της πο­λι­τικής α­πό την  ε­πι­στή­μη. Η έκ­δο­ση πε­ριέ­χει και έ­ναν χάρ­τη με τους πέ­ντε αρ­με­νικούς νο­μούς του Ο­ρεινού Καρα­μπάχ.

 

Share
 

Για να εξασφαλίσουμε τη σωστή λειτουργία του ιστότοπου, μερικές φορές τοποθετούμε μικρά αρχεία δεδομένων στον υπολογιστή σας, τα λεγόμενα «cookies». Οι περισσότεροι μεγάλοι ιστότοποι κάνουν το ίδιο. Περισσότερα...

"Δέχομαι"


ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΒΙΒΛΙΩΝ


διαφήμιση στο αρμενικά

armenian community

Online Επισκέπτες

Έχουμε 86 επισκέπτες συνδεδεμένους